روایت نخستین شیوع H9N2 در قلب صنعت طیور نیجریه (۲۰۲۴)

در فوریه ۲۰۲۴، شهر ایبادان، قطب صنعت طیور نیجریه. گله‌ی مختلطی با ظرفیت ۱۶٬۸۰۰ قطعه، پنج روز پس از یک واکسیناسیون معمول و درست یک روز پس از بارندگی‌ای شدید، وارد کابوسی شد که کسی انتظارش را نداشت: تلفات روزانه به ۲۷۰ قطعه رسید و ظرف چند روز، شمار پرندگان تلف‌شده از ۴٬۵۰۰ قطعه گذشت. عجیب‌تر اینکه ردِ مقصر، به ویروسی رسید که در منابع علمی .دامپزشکی برچسب «خفیف» می‌خورد: H9N2

   تصویر ۱ – نقشه محل وقوع شیوع؛ شهر ایبادان، ایالت اویو، نیجریه

سرنخ اول: یک کامیون مشکوک

بررسی‌های اپیدمیولوژیک نشان داد کمتر از یک هفته پیش از آغاز تلفات، کامیونی حامل کود مرغی از شمال نیجریه -جایی که H9N2 در بازارهای پرندگان زنده‌اش بومی شده- وارد محوطه مزرعه شده بود. تیمی از دانشگاه ایبادان و آزمایشگاه منطقه‌ای FAO در مؤسسه ملی تحقیقات دامپزشکی نیجریه (NVRI)، ۱۲ لاشه (مرغ تخم‌گذار نژاد ایزابراون و جوجه گوشتی نژاد آبراکر) را برای کالبدگشایی و آزمایش‌های تخصصی بررسی کردند.

آنچه کالبدگشایی نشان داد

• کبودی و در چند مورد نکروز نوک تاج

• خونریزی‌های پتشی گسترده، از جمله روی ساق پا

• ترشح خونی از بینی، پرخونی شدید نای و احتقان دوطرفه ریه

• کبد بزرگ، ترد و دارای نقاط خونریزی

• نکروز نوک غدد پیش‌معده

• اسهال شدید سبزرنگ و در مرغ‌های تخم‌گذار، التهاب حاد تخمدان و مجرای تخم‌بر همراه با افت محسوس تولید تخم‌مرغ

تصویر ۲ – ضایعات ماکروسکوپی: کبودی تاج، خونریزی ساق پا، خونریزی‌های قلب و پیش‌معده

بررسی‌های بافت‌شناسی این یافته‌ها را تأیید کرد: نکروز و ریزش اپیتلیوم نای و ریه، تجمع مایع ادم و آمفیزم در کیسه‌های هوایی، و نکروز عضله قلب همراه با التهاب.

حکم نهایی: چه کسی مسئول بود؟

آزمایش qPCR روی نمونه‌های ریه، نای، کبد و طحال، حضور ویروس H9N2 را قطعی کرد؛ در همان حال، آلودگی هم‌زمان با نیوکاسل، برونشیت عفونی و حتی H5N1 کاملاً رد شد. یعنی این فاجعه، کار یک عامل واحد بود، نه یک عفونت ترکیبی.

چرا این گزارش «عجیب» است؟

H9N2 رسماً در رده‌ی ویروس‌های «آنفلوانزای با بیماری‌زایی کم» (LPAI) جای می‌گیرد؛ ویروس‌هایی که معمولاً بی‌سروصدا و حتی بدون علامت در گله می‌چرخند. اما الگوی مرگ‌ومیر و شدت بالینی این طغیان، دقیقاً همان چیزی بود که از ویروس‌های فوق حاد (HPAI) تیپ H5 انتظار می‌رود. به گفته پژوهشگران، این شدت غیرمنتظره احتمالاً حاصل ترکیب سه عامل بوده: اثر مستقیم ویروس، تضعیف موقت ایمنی گله در پی واکسیناسیون اخیر، و استرس محیطی ناشی از بارندگی و رطوبت بالا.

نکته‌ی مهم‌تر برای صنعت طیور این‌جاست: این نخستین‌بار است که H9N2 با ابزار تشخیص قطعی -پاتولوژی و آزمایش مولکولی- به‌عنوان عامل مستقیم بیماری و مرگ در طیور صنعتی جنوب نیجریه ثبت می‌شود. پیش از این، تنها شواهد پراکنده‌ی سرولوژیک و یک پایش میدانی در بازارهای پرندگان زنده (۲۰۱۹) از حضور این ویروس در کشور خبر داده بودند، بی‌آنکه نقشی در بیماری یا مرگ پرندگان به آن نسبت داده شود.

نتیجه‌گیری: زنگ خطری فراتر از یک مزرعه

ایبادان تنها یک مزرعه نیست؛ قلب صنعت جوجه‌کشی و طیور صنعتی نیجریه است، جایی‌که جابه‌جایی پرندگان به سراسر کشور رخدادی روزمره است. به همین دلیل، این طغیان محلی را باید هشداری در مقیاس ملی دانست.

فراتر از مرزهای نیجریه، سازمان جهانی بهداشت (WHO) بارها به توان بالقوه‌ی ویروس‌های H9N2 برای عبور از سد گونه‌ای و آلوده‌سازی انسان اشاره کرده است؛ نگرانی‌ای که در کنار گزارش‌های اخیر از سازگاری ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان با میزبان‌های پستاندار، ابعاد تازه‌ای می‌یابد. از این زاویه، ماجرا دیگر صرفاً یک مسئله‌ی دامپزشکی نیست؛ دقیقاً همان چیزی است که رویکرد «سلامت واحد» (One Health) توصیف می‌کند: تنیدگی سلامت دام، انسان و محیط‌زیست در یک شبکه‌ی واحد.

پیام عملی این گزارش روشن است: ورود بی‌رویه‌ی کامیون‌های حمل کود و ضایعات به محوطه‌ی داخلی مزارع باید متوقف شود، و نهادهای بهداشتی و کشاورزی باید پایش و مهار گسترش این ویروس را در اولویت قرار دهند. داستان این مزرعه در ایبادان، یادآوری ساده اما مهمی‌ست: در دنیای آنفلوانزای پرندگان، هیچ ویروسی را نباید تنها به‌خاطر برچسب «خفیف»، دست‌کم گرفت.

منبع علمی:

این نوشته، خلاصه و بازنویسی شده مقاله‌ی زیر است که در نشریه‌ی دارای داوری علمی Open Veterinary Journal منتشر شده:

Akanbi O.B. et al., "Pathology and molecular detection of influenza A subtype H9N2 virus in commercial poultry in Nigeria, 2024," Open Veterinary Journal, 2024;14(9):2381–2391. DOI: 10.5455/OVJ.2024.v14.i9.26 — PMID: 39553779

لینک مقاله 

ترجمه و گردآوری توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک