بسیاری از فرآورده های تجویزی به انسان و دام به علت ماهیت بیگانه بودن برای سیستم ایمنی بدن می توانند منجر به تولید آنتی بادی شوند ولی در مواردی این واکنش سیستم ایمنی بدن حالت آلرژیک پیدا کرده و باعث واکنشهای مضری می شود.
انواع متفاوتی از پاسخهای منفی پس از واکسیناسیون در دامها وجود دارد که طیفی از واکنشهای جلدی و موضعی در محل تزریق تا واکنشهای خود ایمنی و شوک آنافیلاکتیک و حتی مرگ باشد.
انواع متفاوتی از واکنشهای مضر پس از واکسیناسیون وجود دارد که بصورت جدول ذیل می باشد:
1 غیر مرتبط با واکسن
2 تورم در محل تزریق
3 تورم صورت
4 علائم سیستیمک
5 شوک آنافیلاکسی و کلاپس
از علل واکنشهای پس از واکسیناسیون می توان به خالص سازی نامناسب واکسن، استفاده واکسن در گونه غیر مناسب، روش اشتباه تجویز یا تکنیک تزریق، نگهداری و حمل غیر مناسب واکسن و عدم رعایت زنجیره سرد، بیماری های زمینه ای در دام ، آستانه تحمل ضعیف دام ، استرس حاد به تزریق واکسن ، اشاره کرد.
واکنش های موضعی می تواند از ایجاد یک تورم در محل تزریق تا ایجاد آبسه و بافت فیبروزه تا تسریع ایجاد نئوپلاسم جلدی باشد.
غیر از آنتی ژن واکسن اجزاء دیگری نیز دارد: از جمله نگهدارنده، یاور یا ادجوانت و بقایای روند تولید واکسن می باشند که می توانند علت واکنشهای ازدیاد حساسیت باشند ولی اغلب علت دقیق اینکه کدام جزء منجر به واکنش ازدیاد حساسیت شده است مشخص نمی گردد. واکنش موضعی بیشتر زمانی رخ می دهد که واکسیناسیون در شرایط بارندگی انجام شود یا اینکه واکسنی که بایستی در لایه های عمقی عظلانی تجویز شود در لایه های سطحی تر و زیر جلد تزریق شود و بلعکس که اینها منجر به ایجاد تورم، درد و آبسه می شوند.
برخی از واکنشهای متعاقب واکسیناسیون یک پاسخ فیزیولوژیک بدن است که از آن جمله تولید آنتی بادی و ایجاد حفاظت در برابر بیماری می باشد. یکی دیگر از واکنشهای فیزیولوژیک پس از واکسیناسیون افزایش دمای رکتال است که در حدود 5گپک /1-1 درصد افزایش دما را نشان می دهد که چند ساعت تا 24 ساعت پس از واکسن ایجاد می شود ولی اغلب ظرف مدت 48 ساعت به رنج نرمال بر می گردد. از جمله واکسنهائی که منجر به شوک آنافیلاکتیک می شوند می توان به واکسن بروسلوز S19، سالمونلا و تب برفکی اشاره کرد.
نوعی از واکنش ازدیاد حساسیت متعاقب واکسیناسیون تب برفکی در گاو دیده می شود که منجر به درماتیت می گردد. در این نوع از واکنش ازدیاد حساسیت 12-8 روز پس از واکسیناسیون ضایعات جلدی به صورت درماتیت اکسیداتیو و نکروتیک مشاهده می شود که برای 5-3 هفته نیز می تواند ادامه داشته باشد. علائم این واکنش ازدیاد حساسیت به صورت درماتیت سرتاسری، ادم اندام حرکتی، وزیکول در تیت، کاهش وزن، لنفادنوپاتی و کاهش تولید 0شیر است.
یکی از علل مفروض برای ایجاد واکنشهای ازدیاد حساسیت تجویز تصادفی مقادیر کمی از واکسن به صورت داخل جلدی است.
آنافیلاکسی یا واکنش ازدیاد حساسیت نوع یک در گاو می تواند منجر به پنومونی بینابینی آتیپیک شود. آنافیلاکسی یک واکنش ازدیاد حساسایت شدید، تهدیدکننده زندگی و سرتاسری و کلی بدن است. بطور کلی در گاو ریه ارگان هدف اصلی ازدیاد حساسیت نوع یک می باشد.بنابراین علائم مشاهده شده در گاو و گوساله تلف شده بر اثر شوک آنافیلاکتیک مشابه آن چیزی است که در یک پنومونی بینابینی مشاهده می گردد.آنتی ژنهای تولید شده در سلولهای کلیه بچه همسترها مورد باعث واکنشهای آلرژیک در گاو می شود.
انواع واکنشها پس از تجویز واکسن:
1. شوک سه فرم اصلی دارد که شامل، شوک هایپوولومیک، کاردیوژنیک و وازوژنیک است. متداولترین شوک مشاهده شده در گاو شوک وازوژنیک و بطور اختصاصی اندوتوکسیک یا سپتیک است.اثرات قلبی و عروقی شامل کاهش فشار عروقی و برونده قلبی و افزایش فشار شریان ریوی است.شوک یک مفهوم وسیع ازشرایطی است که درآن سه روند به وقوع می پیوندد که شامل کاهش پرفیوژن بافتی،هایپوکسی بافتی و نهایتاً مرگ سلولی است.
2. کهیر (Urticaria) یک واکنش موضعی جلدی بصورت تورم در پوست یا غشاء های مخاطی است. منشاءکهیر میتواند آلرژنهای محیطی، داروها (خصوصاً آنتی بیوتیکها و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی)، عوامل فیزیکی (سرما، گرما یا فشارفیزیکی) وگاهی آلرژنهای با منشاء غذائی باشد. در برخی از نژادهای گاو متعاقب خشک کردن گاو عارضه آلرژی شیر رخ میدهد که باعث ایجاد کهیر در پوست میشود. مکانیزم کهیر به علت اتساع عروقی و جابجائی مایعات ازمویرگها به عروق خونی کوچک است که علت آن این است که عامل آلرژن باعث آزادسازی مدیاتورها ازماست سلها و بازوفیلها میگردد که منتج به ایجادکهیر میشود.
3. آنژیوادما (Angioedema) به تورم بافت زیرجلدی منتشر که اغلب کل صورت و گردن را درگیر می کند اطلاق می گردد.
کهیر اغلب در اسب دیده می شود ولی گاهی بعد از واکسیناسیون در گاو نیز مشاهده می گردد.
روشهای غیرمناسب واکسیناسیون و واکنشهای متعاقب آن
1 نگهداری نامناسب : واکنش موضعی
2 محل تزریق نامناسب :واکنش موضعی
3 رویه غیر استریل: واکنش موضعی
4 آلودگی واکسن یا سرنگ: شوک توکسیک
5 نایده گرفتن منع مصرف: شوک آنافیلاکسی
6 حلال غیر مناسب یا استفاده از دارو: مرگ
روند بیماریزائی:
بطور متداول واکنشهای آنافیلاکتیک در دامهای مزرعه پس از تجویز غیر خوراکی یا پارانترال یک فرآورده بیولوژیک ایجاد می شود. البته وارد شدن آلرژن از طرق دیگر نیز می تواند باعث واکنش آنافیلاکتیک گردد.
آنافیلاکسی یک واکنش حاد تهدید کننده زندگی دام است که به وسیله واکنش آنتی ژن و آنتی بادی (IG E) ایجاد می شود و در صورتی که شدید باشد می تواند باعث ایجاد یک شوک آنافیلاکتیک گردد.برخورد کمپلکس آنتی ژن و آنتی بادی به سلولهای ماست سل، بازوفیل و نوتروفیل منجر به فعال شدن این سلولها و آزاد سازی مدیاتورها از جمله هیستامین، سرتونین، کاتکول آمین پلی پپتیدی متسع کننده عروق و لیپیدهای متسع کننده عروق از جمله پروستاگلاندین ها می شود.با توجه به مطالعات انجام شده به نظر می رسد هیستامین اهمیت کمی بعنوان یک مدیاتور در دامهای مزرعه دارد.
بیماری زمانی بروز می کند که دام با یک آلرژن که در برخورد قبلی حساس شده است مجدد برخورد نماید. برخورد اولیه اغلب منجر به هیچ علامت بالینی نمی شود ولی برخورد بعدی دام با آنتی ژن منجر به دگرانوله شدن ماست سلها و ائوزینوفیلها می شود که باعث آزادسازی گسترده مدیاتورهای التهابی و بسط دهنده عروق می شود که منجر به شوک آنافیلاکسی می گردد. واکنش ازدیاد حساسیت میزان بالاتری از بروز را در برخی از نژادهای گاو نشان داده است.
در گاو و اسب تغییرات عمده در تون عروقی بعلت افزایش نفوذپذیری مویرگی، افزایش ترشح غدد موکوسی، برنکواسپاسم است که منجر به احتقان ریوی، ادم، آمفیزم و ادم دیواره دستگاه گوارش می شود.
علائم بالینی:
تظاهر بالینی اصلی به توزیع سلولهای حساس به آنتی بادی و عظلات صاف حساس در ارگانهای مختلف دارد. در گاو، واکنشها بطور کلی مربوط به مجاری تنفسی است در حالی که دستگاه گوارشی و پوست نیز ارگان هدف می باشند. در گوسفند واکنشها اغلب ریوی است در حالی که در اسب تغیرات اغلب مربوط به ریه ها، پوست و اندام حرکتی است. حساس شدن یک دام به حدود 10 روز زمان بعد از اولین برخورد نیاز دارد و این حساس بودن برای یک مدت طولانی (ماه ها یا سالها) باقی می ماند.
علائم اصلی شامل دیسپنه، هایپوتانسیون که منجر به نبض محیطی ضعیف و ایجاد کهیر و کلاپس است. در گاو ابتدا یک شروع ناگهانی دیسپنه شدید، لرزش عظلانی و هیجان به دام دست می دهد. در برخی از کیسها ترشح فراوان بزاق یا نفخ ملایم و گاهی اسهال نیز رخ می دهد.سایر علائم شامل کهیر، ادم و رینیت است. لرزش و ترمور عظلانی که می تواند شدید بوده و باعث افزایش دمای بدن تا 5/40 درجه سانتیگراد گردد.
در اکثر دامها که تلف نمی شوند علائم در عرض 24 ساعت فروکش می کند گرچه دیسپنه ممکن است در صورت باقی ماندن آمفیزم ریوی ادامه داشته باشد. در گوسفند و بز دیسپنه حاد متداول است که ممکن است باعث ایجاد سرفه، عدم تمایل به حرکت، لرزش عضلانی، کولیک و علائم عصبی گردد. در اسب علائم به صورت دیسپنه شدید، زمینگیری و تشنج همراه باشد. مرگ می تواند در عرض کمتر از 5 دقیقه رخ دهد ولی اغلب به حدود یک ساعت زمان نیاز دارد. در اسب یکی از علائم لامینایتیس است.
یافته های کالبدگشائی:
علائم کالبدگشائی اصلی شوک آنافیلاکسی شامل، احتقان ریوی، ترشح موکوس در برونشیولها، ادم ریوی و دیواره دستگاه گوارش است. در آنافیلاکسی حاد در گاوهای جوان و گوسفندان یافته بالینی محدود به ریه ها بوده و به صورت ادم ریوی حاد و احتقان عروقی است. در گاو بالغ ادم و آمفیزم بدون احتقان مشاهده می شود.آمفیزم ریوی و خونریزی پتشی گسترده در اسب ممکن است هرماه با دام گسترده و نشت خون به دیواره روده بزرگ شود.
اقدامات درمانی:
اهداف درمانی در شوک آنافیلاکتیک به شرح ذیل است:
1. جلوگیری یا به تاخیر انداختن عوارضی که به وسیله مدیاتورهای آزاد شده ایجاد می شود.
2. حفظ تمامیت دستگاه تنفسی
3. حفظ ثبات دستگاه قلبی و عروقی
درمان بایستی به سرعت انجام شود و چند دقیقه تعلل در درمان می تواند منجر به مرگ دام گردد. در صورت دسترسی به کپسول اکسیژن بعلت ایجاد هایپوکسی اکسیژن درمانی نیز توصیه می شود. یکی از مهمترین اقدامات درمانی در شوک دامهای مزرعه تجویز سریع محلولهای کریستالوئیدی داخل عروقی است. سرعت تجویز خصوصاً در ابتدا بایستی سریع باشد و در گاو ml/KG 75 از محلولهای ایزوتونیک وریدی در طول 30 الی 60 دقیقه مناسب می باشد.
اپی نفرین دارویی نجات دهنده و به شدت موثر در درمان شوک آنافیلاکتیک حاد است که منجر به برطرف شدن کاهش فشار خون و بی نظمی های قلبی می شود عملکرد این دارو به علت آگونیست بودن با گیرنده های آلفا و بتا آدرنژیک و تشدید اثرات سیستم اعصاب سمپاتیک است. این دارو بعلت اثر شل کنندگی عظلات صاف منجر به اتساع مسیرهای برونشیولی می شود که در نهایت منجر به برطرف شدن دیسپنه می شود.
اپی نفرین نباید به صورت زیرجلدی تجویز شود به علت اینکه یک منقبض کننده عروق است که منجر به نکروز بافتی و جذب ضعیف می شود.
اپی نفرین موثرترین درمان شوک آنافیلاکتیک است که چهار پنجم حجم دارو به صورت عظلانی و یک پنجم آن نیز به صورت وریدی تزریق می شود. دز اپی نفرین در دامهای مزرعهmg/KG 02/0-01/0 است که برابر با 9-5/4 میلی لیتر از غلظت 1:1000 اپی نفرین برای یک اسب 450 کیلوگرمی است. پاسخ دامها به اثرات اپی نفرین گاهی کاملا متفاوت است که در نتیجه بایستی تجویز دارو تکرار شود.
اگر هایپوتانسیون شدید است اپی نفرین به صورت آهسته داخل وریدی تجویز میشود. اگر تزریق وریدی میسر نیست 2 برابر این دز داخل عظلانی یا 5 برابر دز داخل نائی تجویز شود.دزهای اپی نفرین می تواد هر 20-15 دقیقه تکرار شود تا اینکه شرایط قلبی و عروقی دام به ثبات برسد. عوراض جانبی درمان اپی نفرین شامل تاکی آریتمی و ایسکمی میوکاردی که می تواند تهدید کننده باشد.
کورتیکواستروئیدها به جهت برطرف کردن برونکواسپاسم مقاوم، آنژیوادم و جلوگیری از التهاب ناشی از مدیاتورها در طول واکنش ازدیاد حساسیت کمک کننده است که بطور ایده آل کورتیکواستروئید طولانی اثر مثل پردنیزولون سوکسینات 10-25/0 به صورت داخل عروقی و در درجه بعدی دگزا متازون با دز 5/0-2/0 داخل وریدی توصیه می شود استفاده از کورتیکواستروئیدها در خصوص جلوگیری از واکنشهای فاز تاخیری کمک کننده است.کورتیکواستروئیدها اثر اپی نفرین را تقویت می کند و می تواند بلافاصله بعد از اپی نفرین تزریق شود.
استفاده از کورتیکواستروئیدها از جمله دگزامتازون با دز mg/KG2 و پردنیزولون با دزmg/KG1/1 و داروهای ضدالتهاب غیر استروئیدی از جمله کتوپروفن با دز mg/KG3 و یا فلونکسین مگلومین با دز mg/KG2 در شوکهای اندوتوکسیک توصیه شده است. آنتی هیستامین ها در گذشته به طور متداول استفاده می شد ولی احتمالاً بی اثر باشند.
اگر ادم حلقی یا حنجره ای مشاهده شود که تنفس دام را دچار اختلال کرده است تراکئوستومی ممکن است برای نجات دادن جان دام ضروری می باشد.
سایر واکنشهای ازدیاد حساسیت:
سایر واکنشهای ازدیاد حساسیت شامل آنافیلاکسی خفیفتر و بدون شوک و مواردی از ازدیاد حساسیت تاخیری با واسطه ایمنی سلولی است. در مواردی که ضایعات بصورت آلرژیک باشند درمان با آنتی هیستامین نتیجه بخش است.
اینکه چرا برخی از دامها ازدیاد حساسیت سیستمیک نشان می دهند و برخی ازدیاد حساسیت جلدی را نشان می دهند نا مشخص است.
تهیه وگردآوری توسط واحد دامپزشکی پسوک