نقش کلیدی پلتفرم‌های دیجیتال در تحول بهداشت دام و مراقبت‌های اپیدمیولوژیک

۱. پایش دیجیتال و ردیابی سریع بیماری‌ها؛ تجربه هاری

در فوریه ۲۰۲۶، آزمایش یک قلاده سگ در آلمان از نظر هاری مثبت شد. بررسی‌های انجام‌شده نشان داد این سگ در نوامبر ۲۰۲۵ از طریق لتونی وارد اتحادیه اروپا شده بود. مقامات مربوطه با استفاده از سامانه هشدار سریع مواد غذایی و خوراک دام (RASFF)، همکاران خود در خدمات غذا و دامپزشکی لتونی را در جریان این مورد قرار دادند.

سانتا آنسونسکا (Santa Ansonska)، کارشناس ارشد بخش پایش بیماری‌های عفونی حیوانات در اداره پایش دامپزشکی لتونی، پس از دریافت هشدار، با استفاده از سامانه دیجیتال TRACES، شناسایی و ردیابی سگ‌ها و گربه‌های موجود در محموله را انجام داد. این سامانه امکان تبادل اطلاعات مربوط به گواهی‌های دیجیتال موردنیاز برای جابه‌جایی و تجارت حیوانات، فرآورده‌های دامی و برخی اقلام مرتبط با گیاهان را در ارتباط با اتحادیه اروپا فراهم می‌کند.

جمع‌آوری اطلاعات موردنیاز دو روز به طول انجامید و سپس اطلاعات به‌دست‌آمده برای ارسال اطلاعیه رسمی به کمیسیون اروپا و اطلاع‌رسانی به سایر کشورهای مرتبط مورد استفاده قرار گرفت.

این تجربه نشان می‌دهد که چالش اصلی تنها وجود یک بیماری در یک کشور نیست؛ بلکه دسترسی به اطلاعات صحیح در زمان مناسب برای واکنش مؤثر به تهدیدهای بهداشتی اهمیت اساسی دارد.

به گفته سانتا آنسونسکا:

«اگر داده‌ها به‌سرعت در دسترس باشند، می‌توانیم به‌جای واکنش صرف به شرایط، رویکردی پیشگیرانه‌تر در پیش بگیریم.»

۲. داده‌های به‌موقع؛ ابزاری برای مقابله با بازپدیدی تب برفکی

تب برفکی (Foot and Mouth Disease; FMD) یک بیماری ویروسی بسیار واگیردار در دام‌هاست که می‌تواند موجب کاهش شدید بهره‌وری دام‌ها شود و از تهدیدهای مهم مورد توجه دامپزشکان و دامداران در سراسر جهان به شمار می‌رود.

بر اساس گزارش وضعیت بهداشت حیوانات جهان در سال ۲۰۲۶، تب برفکی پس از سال‌ها غیبت، بار دیگر در اروپا ظاهر شده و در حال گسترش به مناطق جدیدی از آفریقا نیز بوده است. پویایی اپیدمیولوژیک این بیماری، اهمیت آمادگی و اقدام سریع را برای مسئولان بهداشت دام، دامداران و فعالان تجارت دام و فرآورده‌های دامی افزایش می‌دهد.

در چنین شرایطی، گزارش‌دهی به‌موقع و شفاف به کشورها اجازه می‌دهد تصمیم‌های خود را بر پایه شواهد علمی و داده‌های معتبر اتخاذ کنند. این موضوع به‌ویژه برای خدمات دامپزشکی که با محدودیت منابع مالی و عملیاتی مواجه هستند اهمیت دارد؛ زیرا اطلاعات به‌روز می‌تواند به آن‌ها کمک کند منابع موجود را به‌سرعت برای پیشگیری از گسترش بیماری و جلوگیری از شکل‌گیری بحران‌های گسترده‌تر بازتخصیص دهند.

در تجربه لتونی، سامانه‌های ADIS و WAHIS امکان دسترسی به شواهد مربوط به حضور بیماری در یک منطقه و همچنین داده‌های لازم برای توضیح و تبیین سطح خطر برای تصمیم‌گیرندگان را فراهم می‌کنند.

به گفته سانتا آنسونسکا، پس از شناسایی مجدد تب برفکی در اروپا، این اطلاعات به خدمات دامپزشکی کمک کرد تا منابع را بازتخصیص دهند، فعالیت‌های خود را سازمان‌دهی کنند، خطر بیماری را به افراد و بخش‌های مرتبط منتقل کنند و پیش از ورود بیماری به کشور، اقدامات پیشگیرانه را توسعه دهند.

در واقع، داده‌های اپیدمیولوژیک زمانی بیشترین ارزش را دارند که بتوانند به‌سرعت از مرحله پایش و گزارش‌دهی به مرحله تصمیم‌گیری و اقدام تبدیل شوند.

۳. اتصال سامانه‌های بین‌المللی؛ همکاری ADIS و WAHIS

سامانه اطلاعات بیماری‌های دامی اتحادیه اروپا (ADIS) و سامانه جهانی اطلاعات بهداشت حیوانات (WAHIS) دو سامانه مجزا هستند که به‌ترتیب توسط اتحادیه اروپا و سازمان جهانی بهداشت حیوانات ایجاد شده‌اند و برای تبادل اطلاعات درباره بیماری‌های دامی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این دو سامانه طی سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ به یکدیگر متصل شدند و لتونی در مراحل آغازین این فرایند به‌عنوان کشور پایلوت نقش مهمی ایفا کرد. هدف از این اتصال، کاهش بار کاری مسئولان بهداشت دام در اتحادیه اروپا و تسهیل تبادل اطلاعات در سطح جهانی بود؛ به‌گونه‌ای که اطلاعات موردنیاز یک‌بار وارد شده و کاربران هر دو سامانه بتوانند به آن دسترسی داشته باشند.

این اتصال در زمینه بیماری‌هایی مانند تب برفکی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکان ثبت و انتقال سریع‌تر داده‌های مربوط به رخدادها و کانون‌های بیماری را فراهم می‌کند و می‌تواند به بهبود کیفیت داده‌ها، کاهش بار اداری و تصمیم‌گیری مؤثرتر در زمینه پایش و کنترل بیماری کمک کند.

۴. دیجیتالی‌سازی گواهی‌های دامپزشکی؛ گامی برای تجارت ایمن‌تر

امروزه در بسیاری از کشورها، گواهی‌های دامپزشکی صادراتی همچنان به‌صورت کاغذی صادر و مبادله می‌شوند. تهیه و انتقال فیزیکی این اسناد زمان‌بر است و در مقایسه با سامانه‌های دیجیتال، احتمال بروز خطا یا تغییرات ناخواسته در آن‌ها بیشتر بوده و می‌تواند موجب تکرار فرایندهای ورود و استخراج اطلاعات برای صادرکنندگان و واردکنندگان شود.

در همین راستا، مؤسسه همکاری‌های بین‌آمریکایی در زمینه کشاورزی (IICA) با همکاری مرکز بین‌المللی محاسبات سازمان ملل متحد (UNICC)، در حال توسعه سامانه‌ای برای تبادل الکترونیکی گواهی‌های دامپزشکی است. این پروژه با حمایت مالی تسهیلات توسعه استانداردها و تجارت (STDF) از فوریه ۲۰۲۶ وارد مرحله توسعه پلتفرم شده و استانداردهای WOAH برای گواهی‌های دامپزشکی الکترونیکی، مبنای ایجاد یک چارچوب مشترک برای کشورهای مشارکت‌کننده خواهد بود.

با این حال، WOAH تأکید می‌کند که چالش اصلی در دیجیتالی‌سازی، صرفاً ایجاد یک پلتفرم نرم‌افزاری نیست؛ بلکه اطمینان از صحت، قابلیت اعتماد و قابلیت استفاده از داده‌ها در سراسر فرایند صدور گواهی اهمیت اساسی دارد. تحقق این هدف نیازمند هماهنگی میان بازرسان، مسئولان ذی‌ربط و فعالان تجاری است.

۵. پیوند سلامت دام و تجارت بین‌المللی

صدور گواهی‌های دامپزشکی برای کالاهای مختلف، بازارهای مقصد و الزامات اختصاصی هر کشور، فرایندی پیچیده است و صدها نوع گواهی مختلف در تجارت بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پروژه IICA در گام نخست بر مجموعه محدودی از کالاهای مورد تجارت در قاره آمریکا تمرکز دارد تا چگونگی هماهنگ‌سازی الزامات گواهی‌دهی میان کشورها بررسی شود و زمینه برای گسترش این رویکرد در سطح جهانی فراهم آید.

دیجیتالی‌سازی و هماهنگ‌سازی این فرایندها می‌تواند با کاهش کاغذبازی، زمان و هزینه‌های تجارت و همچنین کاهش خطا، اختلال و تقلب، به افزایش اعتماد میان طرف‌های تجاری کمک کند. از سوی دیگر، بازنگری فرایندهای صدور گواهی در مسیر دیجیتالی‌شدن می‌تواند گلوگاه‌ها و نقاط بحرانی موجود در نظام کنترل بهداشت دام را نیز آشکار کند.

از این منظر، تسهیل تجارت و ارتقای بهداشت دام دو هدف جدا از یکدیگر نیستند؛ بلکه می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند.

جمع‌بندی

تجربه‌های ارائه‌شده توسط WOAH نشان می‌دهد که ارزش واقعی تحول دیجیتال در حوزه بهداشت دام، صرفاً در جایگزینی اسناد کاغذی با سامانه‌های الکترونیکی خلاصه نمی‌شود. اتصال داده‌ها، دسترسی سریع به اطلاعات معتبر، قابلیت ردیابی، گزارش‌دهی شفاف و تبدیل داده‌های اپیدمیولوژیک به تصمیم‌های عملیاتی، عناصر اصلی یک نظام نوین پایش و مدیریت سلامت حیوانات هستند.

در مورد بیماری‌هایی مانند تب برفکی که سرعت انتشار و پیامدهای اقتصادی آن‌ها می‌تواند قابل‌توجه باشد، دسترسی به داده‌های دقیق و به‌روز از طریق سامانه‌هایی مانند ADIS و WAHIS می‌تواند در شناسایی سریع تهدید، ارزیابی خطر، تخصیص منابع و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه نقش مهمی داشته باشد.

همزمان، دیجیتالی‌شدن گواهی‌های دامپزشکی می‌تواند با تسهیل تبادل اطلاعات و کاهش خطا و تقلب، به ایجاد تجارت بین‌المللی سریع‌تر، کارآمدتر و ایمن‌تر کمک کند؛ رویکردی که در نهایت می‌تواند به نفع دامپزشکان، دامداران، فعالان تجاری و سایر ذی‌نفعان زنجیره سلامت و تولید دام باشد.

لینک اصل خبر

ترجمه و گردآوری توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک