ویروس آنفلوانزا در طیور و پرندگان وحشی

Avian Influenza in Poultry and Wild Birds

ByDavid E. Swayne, DVM, PhD, DACVP, DACPV, Birdflu Veterinarian, LLC

Reviewed ByLaurie Hess, DVM, DABVP, The MSD Veterinary Manual 

Reviewed/Revised Apr 2026

در طیور، سویه‌های با بیماری‌زایی پایین (Low-pathogenicity) می‌توانند باعث بروز عفونت‌های تحت‌بالینی شوند؛ با این حال، برخی از این سویه‌ها به‌طور معمول علائم تنفسی یا کاهش تولید تخم‌مرغ را ایجاد می‌کنند. در مقابل، سویه‌های با بیماری‌زایی بالا (High-pathogenicity) می‌توانند باعث نارسایی گسترده ارگان‌های بدن و مرگ ناگهانی شوند که اغلب با نرخ تلفات بسیار بالا همراه است.

تشخیص بیماری بر پایه شناسایی ژنوم ویروس، جستجوی آنتی‌بادی‌های اختصاصی و یا جداسازی ویروس استوار است. داروهای ضد‌میکروبی (آنتی‌بیوتیک‌ها) می‌توانند به کنترل عفونت‌های باکتریایی ثانویه در گله‌های درگیر با سویه‌های با بیماری‌زایی پایین کمک کنند. استفاده از داروهای ضد‌ویروسی تایید نشده و توصیه نمی‌گردد. پیشگیری از بیماری به بهترین شکل از طریق اجرای اقدامات امنیت زیستی (Biosecurity) محقق می‌شود. واکسن‌هایی که از نظر تیپ آنتی‌ژنیک با ویروس در گردش مطابقت داشته باشند، می‌توانند به‌طور قابل توجهی مقاومت در برابر عفونت را افزایش داده، از بروز علائم بالینی جلوگیری کنند، دفع ویروس در گله‌های آلوده را کاهش دهند، مانع انتقال بین پرندگان و انتشار مزرعه به مزرعه شوند و در نهایت از میزان طغیان‌های بیماری بکاهند.

آنفلوانزای پرندگان (AI) یک عفونت ویروسی است که عمدتاً طیور صنعتی، پرندگان زینتی، باغ‌وحش و پرندگان وحشی را درگیر می‌کند. در طیور اهلی، ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان معمولاً از نوع کم‌بیماری‌زا (LPAI) هستند و منجر به عفونت‌های تحت‌بالینی، بیماری‌های تنفسی یا کاهش تولید تخم‌مرغ می‌شوند. با این حال، برخی از این ویروس‌ها دارای بیماری‌زایی بالا (HPAI) بوده و باعث بیماری سیستمیک شدید، نارسایی چند ارگان و نرخ مرگ‌ومیر بالا، به‌ویژه در مرغ‌ها، بوقلمون‌ها و سایر ماکیان‌سانان می‌گردند. شکلی از بیماری که ناشی از ویروس‌های HPAI است، در گذشته "طاعون مرغی" نامیده می‌شد.

 سبب‌شناسی و طبقه‌بندی ویروس‌های آنفلوانزای طیور 

ویروس‌های آنفلوانزای طیور، ارتومیکسوویروس‌های تیپ A (از جنس آلفا آنفلونزا ویروس یا انفلونزا ویروس A) هستند. ویژگی بارز این ویروس‌ها وجود نوکلئوپروتئین و پروتئین ماتریکس با همولوژی آنتی‌ژنیک است که از طریق آزمایش‌های سرولوژیک نظیر ایمونودیفیوژن در ژل آگار (AGID) یا الایزا (ELISA) شناسایی می‌شوند. این ویروس‌ها بر اساس ویژگی‌های ساختاری به ۱۷ تحت‌تیپ هماگلوتینین (H1 تا H16 و H19) و ۹ تحت‌تیپ نورامینیداز (N1 تا N9) تقسیم‌بندی می‌شوند. علاوه بر این، در هر تحت‌تیپ هماگلوتینین، طبقه‌بندی‌های جزئی‌تری شامل دودمان‌های متفاوت ویروسی، کلادهای ژنتیکی و ژنوتیپ‌ها نیز وجود دارد. طبق آمار موجود، از سال ۱۹۵۹ تا ژوئن ۲۰۲۵، تعداد ۵۲ دودمان متمایز ویروسی عامل بروز طغیان‌ها یا رخدادهای آنفلوانزای فوق‌حاد طیور (HPAI) در سطح جهان بوده‌اند. 

اپیدمیولوژی بیماری آنفولانزای طیور 

ویروس‌های آنفلوانزای طیور با بیماری‌زایی کم (LPAI) در سراسر جهان پراکنده هستند و به طور مکرر از پرندگان ساحلی (راسته سلیم‌سانان/Charadriiformes) و پرندگان آبزی مهاجر (راسته غازسانان/Anseriformes)، به ویژه اردک‌های روی‌آب‌چر (Dabbling ducks)، که از نظر بالینی سالم هستند، جداسازی می‌شوند. در برخی موارد، ویروس‌های LPAI از پرندگان زینتی و راتیت‌ها (پرندگان فاقد توانایی پرواز مثل شترمرغ) نیز جدا شده‌اند.

ویروس‌های آنفلوانزای طیور با بیماری‌زایی کم (LPAI) می‌توانند در گله‌های طیور روستایی یا بومی (Backyard) و همچنین در سایر پرندگانی که در بازارهای عرضه پرندگان زنده فروخته می‌شوند، حضور داشته باشند. در ایالات متحده و اروپا، اکثر طیور در واحدهای پرورش صنعتی (Commercial) عاری از ویروس‌های آنفلوانزا هستند. تحت‌تیپ H9N2 از نوع LPAI در طیور صنعتی و بازارهای پرندگان زنده در آسیا، خاورمیانه و آفریقا شایع است؛ با این حال، هر یک از تحت‌تیپ‌های ویروس LPAI می‌توانند باعث ایجاد عفونت‌های تک‌گیر (اسپورادیک) شوند.

ویروس‌های آنفلوانزای فوق‌حاد طیور (HPAI) بر اثر جهش (موتاسیون) در برخی از ویروس‌های LPAI تحت‌تیپ‌های H5 و H7 پدید می‌آیند. از سال ۱۹۵۹ تا ژوئن ۲۰۲۵، تعداد ۵۲ لاینج (دودمان) ویروسی منحصربه‌فرد شناسایی شده‌اند که باعث بروز طغیان‌ها یا رخدادهای HPAI در سطح جهان شده‌اند. اجرای دقیق پروتکل‌های امنیت زیستی (Biosecurity)، پایش (Surveillance) و برنامه‌های حذف کانون آلودگی (Stamping-out) منجر به حذف سریع ویروس‌های HPAI نوظهور در ۴۹ مورد از ۵۲ طغیان مذکور شده است. با این حال، در مناطق جغرافیایی مختلف، سه گروه از ویروس‌های HPAI زیر به حالت بومی (اندمیک) درآمده‌اند:

۱. ویروس‌های HPAI همه‌گیر جهانی (Panzootic) تحت‌تیپ H5Nx مرتبط با سویه A/goose/Guangdong/1/1996 (Gs/GD) (پراکنده در آفریقا، آسیا، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی و قطب جنوب). 

۲. ویروس‌های HPAI اپیزوتیک تحت‌تیپ H7N3 لاینج آمریکای شمالی (در مکزیک).

 ۳. ویروس‌های HPAI اپیزوتیک تحت‌تیپ H7N9 لاینج اوراسیایی (در چین).

دوره کمون (جوجه‌کشی) ویروس‌های آنفلوانزا بسیار متغیر است و از چند روز در پرندگان به صورت انفرادی تا ۲ هفته در یک گله به طول می‌انجامد. سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH) مدت ۱۴ روز را به عنوان دوره کمون برای اجرای برنامه‌های کنترلی به رسمیت می‌شناسد.

نرخ واگیری (Morbidity) و مرگ‌ومیر (Mortality) ناشی از عفونت‌های ویروسی آنفلوانزای طیور با بیماری‌زایی کم (LPAI) معمولاً پایین است، مگر آنکه عفونت با عوامل باکتریایی یا ویروسی ثانویه همراه شده و یا توسط استرس‌های محیطی تشدید شود. در مقابل، حتی در غیاب پاتوژن‌های ثانویه، ویروس‌های آنفلوانزای فوق‌حاد طیور (HPAI) باعث بروز بیماری سیستمیک و بسیار شدید با نرخ تلفات بالا در مرغ‌ها، بوقلمون‌ها و سایر ماکیان‌سانان می‌شوند؛ به طوری که در پرندگان واکسینه نشده، نرخ مرگ‌ومیر می‌تواند تنها چند روز پس از مواجهه با ویروس به ۱۰۰٪ برسد.

ویروس‌های آنفلوانزای طیور (AI) از طریق بلع (Ingestion) یا استنشاق (Inhalation) بین پرندگان منتقل می‌شوند. انتشار این ویروس‌ها بین مزارع مختلف، نتیجه نقض پروتکل‌های امنیت زیستی (Biosecurity) است که عمدتاً از طریق جابه‌جایی طیور آلوده یا تماس با ابزارهای بی‌جان (Fomites) (مانند تجهیزات یا لباس‌های آلوده به مدفوع و ترشحات تنفسی عفونی) رخ می‌دهد. همچنین، انتشار از طریق هوا (Airborne) در مسافت‌های کوتاه می‌تواند نقش مهمی در انتقال ویروس بین مزارع داشته باشد.

 ویروس‌های آنفلوانزای فوق حاد پرندگان (HPAI) از سویه H5Nx مرتبط با Gs/GD توسط پرندگان آبزی وحشی منتقل شده‌اند که از سال ۲۰۰۵ تاکنون، با پنج جابجایی بین‌قاره‌ای مرتبط بوده‌اند. نرخ انتقال از پرندگان وحشی به طیور (مرغداری‌ها) از سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است. انتشار توسط پرندگان وحشی برای اکثر لاین‌های دیگر ویروس‌های HPAI امری معمول نبوده است. سایر سویه‌های HPAI و تمامی سویه‌های LPAI (آنفلوانزای با بیماری‌زایی کم) پتانسیل بسیار کمی برای آلوده کردن سگ‌ها و گربه‌ها دارند.

از پاییز ۲۰۲۰، کلاد ژنتیکی 2.3.4.4b از ویروس‌های آنفلوانزای فوق حاد پرندگان (HPAI) مرتبط با سویه Gs/GD-H5N1، منجر به بروز یک بحران جهانی یا «پانزووتیک» (همه‌گیری جهانی در جمعیت حیوانی) شده است. موارد ابتلا در پرندگان اهلی و وحشی (بیش از ۵۰۰ گونه، ۵۰ خانواده و ۲۰ راسته از پرندگان)، پستانداران اهلی و وحشی، و همچنین انسان‌ها در آسیا، آفریقا، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی و قطب جنوب گزارش شده است.

گسترش جغرافیایی این ویروس‌ها توسط پرندگان آبزی مهاجر با ویژگی‌های ظاهری و درجات مختلف عفونت هدایت شده است؛ این طیف از موارد تحت‌بالینی (مانند اردک‌های روی‌آب‌چر) تا ابتلای شدید با نرخ مرگ‌ومیر بالا را شامل می‌شود. این انتشار توسط پرندگان مهاجر منجر به تلفات دسته‌جمعی گونه‌های مختلف پرستوهای دریایی در کلونی‌های دریای شمال اروپا شده است .

تا مارس ۲۰۲۶، عفونت‌های HPAI ناشی از ویروس‌های ژنوتیپ B3.13 در کلاد 2.3.4.4b در گاوهای شیری ایالات متحده تایید شد؛ بیش از ۱۰۸۸ گله در ۱۹ ایالت (عمدتاً ایالت‌های غربی) درگیر شدند. عفونت ناشی از ویروس‌های ژنوتیپ D1.1 نیز در چند مزرعه پرورش گاو شیری در آریزونا، نوادا و ویسکانسین تشخیص داده شده است.

عفونت‌های طبیعی و تجربی پراکنده ناشی از ویروس‌های H5Nx HPAI در سگ‌ها و گربه‌ها و همچنین در پستانداران وحشی مانند روباه‌های قرمز، گربه‌های وحشی و راکون‌ها گزارش شده است. این عفونت‌های تجربی پس از مواجهه تنفسی یا آئروسل، بلع مرغ یا پرندگان وحشی آلوده، یا تماس نزدیک رخ داده است. از سال ۲۰۲۴، برخی از موارد ابتلای گربه‌ها به HPAI با مصرف شیر خام و محصولات گوشت مرغ خام و پخته‌نشده مرتبط بوده است.

به‌طور بالقوه، حیوانات خانگی می‌توانند به عنوان ناقل انتقال آنفلوانزای پرندگان (AI) بین مزارع عمل کنند. با این حال، توانایی سایر سویه‌های ویروس آنفلوانزا (به غیر از گروه H5Nx HPAI) برای آلوده کردن حیوانات خانگی هنوز ناشناخته است. پستانداران آزمایشگاهی که به‌طور تجربی آلوده شده‌اند شامل خوک، فرت (راسوی اهلی)، موش صحرایی، خرگوش، خوکچه هندی، موش، مینک و پستانداران غیرانسان‌سان هستند. از سال ۲۰۲۲، مواردی از H5N1 کلاد 2.3.4.4b در مینک‌های پرورشی، روباه‌ها، سمورها و سگ‌راکون‌ها نیز گزارش شده است.

عفونت‌های طبیعی HPAI در ۶۶ گونه از پستانداران وحشی خشکی‌زی و ۱۹ گونه از پستانداران دریایی از جمله شیرهای دریایی، سمورهای دریایی، فیل‌های دریایی و فوک‌ها گزارش شده است. موارد انفرادی از عفونت در گوسفند، خوک، بز و آلپاکا در ایالات متحده و شواهدی از عفونت‌های نادر H5 در گوسفندان نروژ و بریتانیا و همچنین در گاوهای شیری هلند گزارش شده است. در مناطق جغرافیایی خاص، سگ‌ها و گربه‌ها ممکن است به‌طور معمول توسط ویروس‌های خاص آنفلوانزای نوع A که با هر گونه سازگار شده‌اند (H3N8 و H3N2 در سگ‌ها؛ H7N2 در گربه‌ها) آلوده شوند. 

مخاطرات زئونوتیک (مشترک با انسان) آنفلوانزای پرندگان

ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان نوعی سازگاری میزبان با پرندگان را از خود نشان می‌دهند. عفونت‌های آنفلوانزای پرندگان در انسان‌ها رخ داده است، اما معمولاً به صورت موارد تک‌گیر، نادر و انفرادی بوده است. اکثر موارد انسانی ناشی از عفونت با ویروس‌های آنفلوانزای فوق حاد پرندگان (HPAI) مرتبط با نسل H5Nx Gs/GD و ویروس‌های کم‌حدت (LPAI) و فوق حاد (HPAI) دودمان اوراسیایی H7N9 بوده است.

از سال ۲۰۰۳ تا ۲۷ می ۲۰۲۵، تعداد کل موارد انسانی عفونت با ویروس‌های HPAI مرتبط با نسل H5N1 Gs/GD، که عمدتاً در آسیا و آفریقا رخ داده، ۹۹۳ مورد بوده که ۴۷۷ مورد آن منجر به فوت شده است. ایالات متحده ۷۱ مورد انسانی را گزارش کرده که ۲ مورد فوتی داشته است؛ ۶۵ نفر از ۷۰ بازمانده دارای مواجهه شغلی بودند (۴۱ نفر کارگر گاوداری‌های شیری آلوده و ۲۴ نفر کارگر مرغداری، عمدتاً در تیم‌های حذف گله و معدوم‌سازی بودند) و ۵ نفر دیگر از راه‌های دیگر یا نامشخص در معرض ویروس قرار گرفته بودند. بیماری که جان خود را از دست داد، از طریق تماس با یک گله بومی (حیاط خلوت) آلوده مبتلا شده بود.

در سطح جهانی، عامل خطر اصلی برای عفونت آنفلوانزای پرندگان در انسان، تماس مستقیم با طیور زنده یا تلف شده آلوده در بازارهای پرندگان زنده بوده است. با این حال، موارد نادری نیز ناشی از مصرف محصولات طیور آلوده و نپخته، پرکنی قوهای وحشی آلوده، تماس نزدیک با گاوهای شیری آلوده یا شرکت در عملیات معدوم‌سازی طیور گزارش شده است. ویروس HPAI مرتبط با نسل H5N6 Gs/GD باعث ۹۳ مورد تایید شده آزمایشگاهی در انسان در چین و لائوس با ۵۷ مورد مرگ شده است. ویروس LPAI سویه H9N2 نیز باعث ۱۵۷ مورد انسانی (۲ مورد مرگ) در آسیا و آفریقا شده است.

عفونت تنفسی شایع‌ترین علامت بالینی در موارد انسانی آنفلوانزای پرندگان H5 و H9N2 بوده است؛ با این حال، کارگران گاوداری‌های شیری آلوده معمولاً دچار التهاب ملتحمه چشم (کنژنکتیویت) شده‌اند. از میان ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان، تنها تعداد کمی از ویروس‌های HPAI مرتبط با نسل H5 Gs/GD باعث انتقال محدود انسان به انسان شده‌اند. در مورد ویروس‌های LPAI و HPAI سویه H7N9، تعداد کل موارد انسانی در چین بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۴، ۱۵۶۸ مورد بوده که ۶۱۶ مورد آن کشنده بوده است؛ اکثر این افراد سابقه مواجهه با بازارهای پرندگان زنده را داشتند.

 التهاب ملتحمه (کنژنکتیویت) شایع‌ترین علامت در موارد انسانی عفونت با ویروس HPAI سویه H7N7 در هلند طی سال ۲۰۰۳ بود که ۸۹ مورد تایید شده و ۱ مورد مرگ به همراه داشت. سایر ویروس‌های HPAI و LPAI یا به ندرت در انسان ایجاد عفونت کرده‌اند و یا اصلاً گزارشی از عفونت انسانی نداشته‌اند (شامل موارد نادری از H5N8 در کارگران مرغداری در روسیه، H7N3 در کانادا و H7N4 در چین). 

علائم بالینی ویروس آنفولانزا در پرندگان 

علائم بالینی، شدت بیماری و نرخ مرگ‌ومیر ناشی از آنفلوانزای پرندگان بسته به سویه ویروس و گونه میزبان متفاوت است. اکثر ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان (تحت‌تیپ‌های H1 تا H16 و H19) از نوع کم‌بیماری‌زا (LPAI) هستند. با این حال، برخی از ویروس‌های H5 و H7 از نوع فوق‌حاد یا بسیار بیماری‌زا (HPAI) می‌باشند که برای مرغ‌ها، بوقلمون‌ها و سایر طیور اهلیِ هم‌خانواده ماکیان (Gallinaceous) بسیار کشنده هستند.

در اکثر پرندگان وحشی، عفونت‌های ویروسی آنفلوانزا به صورت تحت‌بالینی (فاقد علائم واضح) بروز می‌کنند؛ ویروس‌های فوق‌حاد (HPAI) مرتبط با دودمان H5 Gs/GD در این زمینه یک استثنا محسوب می‌شوند. این ویروس‌ها با مرگ‌ومیر در پرندگان آبزی (Waterfowl) وحشی و اهلی و همچنین سایر گونه‌های پرندگان وحشی و اهلی مرتبط بوده‌اند. در برخی شرایط، این سویه‌ها باعث تلفات گسترده در پرندگان وحشی شده‌اند، از جمله در:

• درناهای معمولی (اسرائیل، ۲۰۲۱).

• کرکس‌های بوقلمونی و سیاه (ایالات متحده، ۲۰۲۲)

• گونه‌های مختلف پلیکان (۲۰۲۲-۲۰۲۴)

• گونه‌های پرستوی دریایی (۲۰۲۳)

• اسکوآهای قهوه‌ای و پنگوئن‌ها (منطقه قطب جنوب، ۲۰۲۴-۲۰۲۵)

یافته‌های بالینی آنفلوانزای پرندگان کم‌بیماری‌زا (LPAI)

عفونت ناشی از ویروس‌های LPAI در طیور معمولاً علائم تنفسی مانند عطسه، سرفه، ترشحات چشم و بینی و تورم سینوس‌های تحت‌حدقه‌ای (infraorbital sinuses) ایجاد می‌کند. سینوزیت در اردک‌های اهلی، بلدرچین و بوقلمون شایع است. ضایعات در دستگاه تنفسی معمولاً شامل احتقان و التهاب نای و ریه‌ها می‌باشد.

در مرغان تخم‌گذار و مادر، علائم آنفلوانزای پرندگان می‌تواند شامل کاهش تولید تخم‌مرغ یا ناباروری، پارگی تخمک (که با وجود زرده در محوطه شکمی مشخص می‌شود) یا پس‌رفت (involution) آن، و یا ادم مخاطی و ترشحات التهابی در مجرای اویداکت (لوله تخم‌بر) باشد. به ندرت، در مرغان تخم‌گذار و مادر نارسایی حاد کلیوی و رسوب اورات در احشاء (نقرس احشایی) مشاهده می‌شود.

یافته‌های بالینی آنفلوانزای پرندگان فوق‌حاد (HPAI) 

در موارد فوق‌حاد (Peracute) آنفلوانزای پرندگان، ممکن است پیش از مرگ هیچ علائم بالینی یا ضایعات کالبدگشایی واضحی مشاهده نشود.

در موارد حاد (Acute)، ضایعات می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• سیانوز (کبودی) و ادم در ناحیه سر، تاج، ریش و اسنود (در بوقلمون)

• نکروز ایسکمیک (بافت‌مردگی ناشی از کم‌خونی) در تاج، ریش یا اسنود

• ادم و تغییر رنگ قرمز در ساق و مچ پا به دلیل خونریزی‌های اکیموتیک (لکه‌ای) زیرپوستی

• خونریزی‌های پتشی (نقطه‌ای) در اندام‌های داخلی و عضلات

• ترشحات دهانی و بینی آغشته به خون

• کدورت قرنیه (فقط در اردک‌ها)

• در پرندگانی که به شدت درگیر شده‌اند، اسهال سبز رنگ شایع است.

پرندگانی که از عفونت فوق‌حاد (Peracute) آنفلوانزای پرندگان جان سالم به در می‌برند، ممکن است دچار درگیری سیستم عصبی مرکزی (CNS) شوند که با علائمی همچون تورتی‌کولی (کجی گردن)، اپیستوتونوس (حالت انقباض شدید و رو به عقب سر و دم)، عدم تعادل، فلج و افتادگی بال‌ها تظاهر می‌یابد.

ضایعات میکروسکوپی از نظر محل و شدت بسیار متغیر هستند؛ این ضایعات می‌توانند شامل ادم (خیز)، خونریزی و نکروز (بافت‌مردگی) در سلول‌های پارانشیمالِ چندین اندام احشایی (داخلی)، پوست و سیستم عصبی مرکزی باشند. 

شکل1: یک مرغ مبتلا به آنفلوانزای پرندگان؛ به شواهد خونریزی و نکروز ایسکمیک (بافت‌مردگی ناشی از قطع خون‌رسانی) در نواحی بدون پر (تاج و ریش) توجه کنید.

Courtesy of Dr. David E. Swayne.  

شکل2: یک مرغ مبتلا به آنفلوانزای پرندگان. به شواهد خونریزی و تغییر رنگ قرمز در نواحی بدون پرِ پاها (ساق و مچ پا) توجه کنید.

Courtesy of Dr. David E. Swayne.

تشخیص بیماری آنفولانزا در پرندگان

• تشخیص RNA ویروسی اختصاصی آنفلوانزای پرندگان

• تشخیص آنتی‌بادی‌های اختصاصی آنفلوانزای پرندگان

• جداسازی ویروس آنفلوانزای پرندگان (AI)

علائم بالینی به تنهایی برای تشخیص آنفلوانزای پرندگان قطعی (Diagnostic) نیستند، اما می‌توانند به شدت مطرح‌کننده وجود عفونت باشند که حتماً باید توسط یافته‌های آزمایشگاهی تأیید شود.

ویروس‌های کم‌بیماری‌زا (LPAI) و فوق‌حاد (HPAI) را می‌توان به راحتی از سواپ‌های دهانی-حلقی (Oropharyngeal) و کلواک در پرندگان اهلی و وحشی جدا کرد. در خصوص ویروس‌های HPAI، جداسازی از بسیاری از اندام‌های داخلی نیز میسر است. ویروس‌های آنفلوانزا در کیسه آلانتوئیک تخم‌مرغ‌های جنین‌دار ۹ تا ۱۱ روزه به خوبی رشد می‌کنند و باعث آگلوتیناسیون گلبول‌های قرمز (RBCs) می‌شوند. این هماگلوتیناسیون (Hemagglutination) توسط آنتی‌سرم‌های مربوط به ویروس بیماری نیوکاسل یا سایر پارامیکسوویروس‌ها مهار نمی‌شود (تست HI منفی برای نیوکاسل).

جداسازی ویروس باید صرفاً در آزمایشگاه‌های تأیید شده با سطح ایمنی زیستی بالا (High-level biocontainment) انجام شود. اکثر کشورها محدودیت‌های شدیدی را برای آزمایشگاه‌ها و پرسنلی که مجاز به کار با ویروس‌های فوق‌حاد (HPAI) هستند، اعمال می‌کنند. دامپزشکان در ایالات متحده می‌توانند برای شناسایی آزمایشگاه‌های مجاز جهت ارسال نمونه، با «شبکه ملی آزمایشگاه‌های سلامت حیوانات (NAHLN) » تماس بگیرند.

شناسایی ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان (AI) بر پایه موارد زیر استوار است:

• آنتی‌ژن‌های ماتریکس یا نوکلئوپروتئین آنفلوانزای تیپ A: که از طریق تست AGID (انتشار در ژل آگار) یا سایر ایمونواسی‌های (Immunoassays) مناسب اثبات می‌شود.

• RNA ویروسی: که از طریق تست RT-PCR اختصاصی آنفلوانزای تیپ A شناسایی می‌گردد.

• واکنش با آنتی‌بادی‌های اختصاصی ویروس آنفلوانزای پرندگان.

ویروس‌های آنفلوانزا بر اساس تست‌های مهار هماگلوتیناسیون (HI) و مهار نورامینیداز (NI) که در آزمایشگاه‌های مرجع ملی یا بین‌المللی انجام می‌شود، و یا از طریق آنالیز ژنتیکی داده‌های توالی‌یابی (Sequencing)، به تحت‌تیپ‌های هماگلوتینین( H1 تا H16 و H19)و تحت‌تیپ‌های نورامینیداز( N1 تا N9) طبقه‌بندی می‌شوند.

روش های آزمایشگاهی برای شناسایی آنتی‌بادی‌های آنفلوانزای پرندگان

در پرندگانی که از بیماری بهبود یافته‌اند، عفونت‌های آنفلوانزای پرندگان را می‌توان از طریق آزمایش‌های سرولوژیک برای شناسایی ویروس آنفلوانزای تیپ A با استفاده از روش‌های AGID یا ELISA تأیید کرد. این ویروس‌ها را می‌توان بر اساس تست‌های مهار هماگلوتیناسیون (HI) و مهار نورامینیداز (NI)، به ترتیب بر پایه تحت‌تیپ‌های هماگلوتینین و نورامینیداز طبقه‌بندی دقیق‌تر نمود.

تشخیص‌های تفریقی آنفلوانزای پرندگان (Diagnosis Differential)

عفونت‌های ناشی از آنفلوانزای پرندگان کم‌بیماری‌زا (LPAI) باید از سایر بیماری‌های تنفسی یا عواملی که باعث کاهش تولید تخم‌مرغ می‌شوند، متمایز گردند. این موارد شامل موارد زیر است:

• بیماری‌های ویروسی حاد تا تحت‌حاد: مانند برونشیت عفونی (IB)، لارینگوتراکئیت عفونی (ILT)، عفونت‌های متاپنوموویروس پرندگان، بیماری نیوکاسل با حدت پایین و عفونت‌های ناشی از سایر پارامیکسوویروس‌ها.

• بیماری‌های باکتریایی: مانند مایکوپلاسموز، کوریزای عفونی، اورنیتوباکتریوز، کوریزای بوقلمون و فرم تنفسی وبای پرندگان (Fowl Cholera) .

• بیماری‌های قارچی: مانند آسپرژیلوزیس 

در مقابل، عفونت‌های ناشی از آنفلوانزای پرندگان فوق‌حاد (HPAI) باید از سایر عواملی که باعث نرخ مرگ‌ومیر بالا می‌شوند، تمایز داده شوند؛ مواردی نظیر:

• بیماری نیوکاسل بسیار حاد (ولوژنیک)

• فرم سپتی‌سمیک فوق‌حاد وبای پرندگان 

• گرمازدگی شدید و محرومیت شدید از آب (دهیدراتاسیون مفرط)  

پروتکل‌های مدیریتی و درمانی آنفلوانزای پرندگان  

استفاده از داروهای ضدمیکروبی علیه عوامل ثانویه و مراقبت‌های حمایتی: درمان گله‌های درگیر با آنفلوانزای کم‌بیماری‌زا (LPAI) شامل تحت‌تیپ‌های( H1–4، H6، H8–16 و H19) از طریق تجویز داروهای ضدمیکروبی وسیع‌الطیف جهت کنترل عوامل بیماری‌زای ثانویه، افزایش دمای سالن‌ها و ارائه مراقبت‌های حمایتی (مانند مایع‌درمانی و تغذیه کمکی) می‌تواند باعث کاهش نرخ ابتلا و مرگ‌ومیر در گله شود.

مدیریت موارد فوق‌حاد (HPAI) و تحت‌تیپ‌های خاص: در مزارع درگیر با آنفلوانزای فوق‌حاد (HPAI)، تمامی طیور باید معدوم شده و لاشه‌ها با روش‌های سازگار با محیط زیست امحا گردند. همچنین، اکثر طیور آلوده به تحت‌تیپ‌های H5 و H7 نیز (به دلیل پتانسیل تبدیل به فرم فوق‌حاد) به همین شیوه معدوم می‌شوند. 

پیشگیری و پروتکل‌های واکسیناسیون آنفلوانزای پرندگان

اقدامات پیشگیرانه و گزارش‌دهی :  استراتژی‌های امنیت زیستی قرنطینه‌ای (Exclusion biosecurity) به منظور جلوگیری از ورود آنفلوانزای پرندگان به جمعیت طیور، بهترین اقدام پیشگیرانه محسوب می‌شوند. موارد مشکوک به طغیان بیماری باید به مراجع قانونی و نظارتی مربوطه گزارش گردند.

مزایای واکسیناسیون:  واکسن‌هایی که از نظر آنتی‌ژنیک با سویه درگیر مطابقت داشته و به درستی تجویز شوند، می‌توانند از بروز عفونت‌های آنفلوانزا، علائم بالینی و مرگ‌ومیر جلوگیری کنند. در صورت آلوده شدن پرندگان، واکسیناسیون به طور قابل توجهی باعث کاهش تکثیر ویروس و دفع (Shedding) آن از مجاری تنفسی و گوارشی شده و به توقف انتشار بیماری بین مزارع کمک می‌کند.

محافظت از حیوانات خانگی (سگ و گربه):  جهت جلوگیری از سرایت آنفلوانزای پرندگان به گونه‌هایی مانند سگ و گربه، هرگونه طیور یا فرآورده‌های طیور که به عنوان خوراک به حیوانات خانگی داده می‌شود باید کاملاً پخته (نه خام) باشد و هرگونه شیر مصرفی آن‌ها نیز باید پاستوریزه گردد.

ایمنی اختصاصی و انواع واکسن‌ها:  ایمنی اختصاصی علیه این بیماری از طریق واکسن‌های اتوژن (Autogenous) و واکسن‌های تهیه‌شده از ویروس‌هایی با همان تحت‌تیپ هماگلوتینین (Hemagglutinin) ایجاد می‌شود. آنتی‌بادی‌های علیه آنتی‌ژن‌های نورامینیداز (Neuraminidase) همولوگ ویروسی نیز می‌توانند محافظت نسبی ایجاد کنند.

واکسن‌های دارای مجوز در ایالات متحده:  در ایالات متحده، تنها واکسن‌های زیر دارای مجوز مصرف هستند:

• ویروس کاملِ غیرفعال‌شده (Inactivated)

• زیرواحد (Subunit) هماگلوتینین H5

• واکسن DNA هماگلوتینین H5

• ذرات RNA (ویروس ناقص آنسفالومیلیت اسبی شرقی) حاوی هماگلوتینین H5

• واکسن نوترکیب آبله پرندگان( fowlpox-AI-H5)

• واکسن نوترکیب هرپس‌ویروس بوقلمونherpesvirus-turkey-AI-H5 (rHVT-AI-H5) 

چارچوب‌های قانونی واکسیناسیون آنفلوانزای پرندگان

محدودیت‌ها و نظارت‌های قانونی:  واکسیناسیون علیه ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان در بسیاری از کشورها بسیار تحت نظارت و دارای محدودیت‌های شدید است. در ایالات متحده، قوانین زیر برای اجرای واکسیناسیون جاری است:

• تنها واکسن‌های اتوژن (Autogenous)، مشروط (Conditional) و یا آن‌هایی که دارای مجوز کامل از USDA (وزارت کشاورزی ایالات متحده) هستند، برای مصارف دامپزشکی در نظر گرفته می‌شوند.

• استفاده از هر نوع واکسن دارای مجوز برای تحت‌تیپ‌های هماگلوتینین H1 تا H4، H6، H8 تا H16 و H19، نیازمند تأییدیه دامپزشک دولتی (ایالتی) در ایالت مورد نظر است.

• واکسن‌های اتوژن علیه آنفلوانزای خوکی تحت‌تیپ‌های H1N1 و H3N2 در برخی ایالت‌ها جهت استفاده علیه آنفلوانزای پرندگان در بوقلمون‌های مادر و گوشتی مورد تأیید قرار گرفته‌اند.

مدیریت واکسیناسیون سویه‌های پرخطر H5 و H7 : استفاده از واکسن‌های آنفلوانزای H5 و H7 در ایالات متحده مستلزم اعلام وضعیت اضطراری و اخذ تأییدیه از سوی وزیر کشاورزی یا افسر ارشد دامپزشکی (CVO) کشور است. در حال حاضر در ایالات متحده، تنها کندورهای کالیفرنیایی (به صورت وحشی یا در اسارت) برای دریافت واکسن H5 تأیید شده‌اند.

استراتژی‌های جهانی کنترل بیماری:  کشورهای متعددی در آسیا، آفریقا، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی از واکسیناسیون طیور به عنوان یک ابزار کلیدی، در کنار امنیت زیستی، پایش (Surveillance) و حذف فیزیکی (Stamping-out) گله‌های آلوده، برای کمک به پیشگیری و کنترل عفونت‌های فوق‌حاد (HPAI) بهره می‌برند. همچنین، یک استراتژی جهانی برای پیشگیری و کنترل HPAI توسط سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) تدوین و اجرایی شده است.

نکات کلیدی 

• الگوی فصلی در پرندگان وحشی:  ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان به صورت فصلی در پرندگان آبزی مهاجر و پرندگان ساحلی که به صورت تحت‌بالینی (بدون علائم واضح) درگیر شده‌اند، شناسایی می‌شوند.

• اشکال بالینی در طیور:  دو نوع شکل بالینی از آنفلوانزای پرندگان در جمعیت طیور رخ می‌دهد:  ۱. فرم کم‌بیماری‌زا (LPAI): که به صورت عفونت‌های تحت‌بالینی، بیماری‌های تنفسی یا کاهش تولید تخم‌مرغ تظاهر می‌یابد. ۲. فرم فوق‌حاد یا بسیار بیماری‌زا (HPAI): که به صورت یک بیماری سیستمیک شدید همراه با نارسایی چندین اندام (Multiple organ failure) و نرخ مرگ‌ومیر بالا بروز می‌کند.

• تشخیص آزمایشگاهی:  تشخیص آنفلوانزای پرندگان بر پایه شناسایی RNA ویروسی یا آنتی‌بادی‌های اختصاصی ویروس، و یا از طریق جداسازی ویروس (Isolation) استوار است.

• پیشگیری و ملاحظات زئونوتیک (مشترک):  پیشگیری از بیماری از طریق اجرای استراتژی‌های امنیت زیستی قرنطینه‌ای (Exclusion biosecurity) و واکسیناسیون انجام می‌پذیرد؛ با این حال، واکسیناسیون در بسیاری از کشورها به شدت تحت نظارت و دارای محدودیت‌های قانونی است.

• عفونت در انسان (Zoonosis): اگرچه عفونت‌های زئونوتیک نادر هستند، اما گزارش‌هایی از ابتلا به آنفلوانزای پرندگان در انسان وجود دارد؛ این موارد ممکن است بدون علائم بالینی بوده و یا با علائمی همچون التهاب ملتحمه چشم (Conjunctivitis)، بیماری تنفسی، نارسایی چندین اندام و مرگ همراه باشند.

 جهت کسب اطلاعات بیشتر به سایت های زیر مراجعه کنید:

• سرویس بازرسی سلامت حیوانات و گیاهانِ وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA APHIS) 

• استراتژی جهانی جدید برای پیشگیری و کنترل آنفلوانزای پرندگان فوق‌حاد:  سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) 

• آفلو (OFFLU): شبکه تخصصی بین‌المللی WOAH و FAO در زمینه آنفلوانزای حیوانی

ترجمه و گردآوری توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک

منبع : لینک مقاله از سایت مرک