بیماری تب برفکی

سبب‌شناسی و طبقه‌بندی عامل بیماری‌زا

 ویروسی از خانواده پیکورناویریده (Picornaviridae)، جنس آفتوویروس (Aphthovirus).دارای هفت سروتیپ متمایز از نظر ایمونولوژیک:  A، O، C، SAT1، SAT2، SAT3  و Asia1 که ایمنی متقاطع ایجاد نمی‌کنند. جهش ناشی از همانندسازی RNA مستعد خطا، نوترکیبی و انتخاب میزبان، دائماً واریانت‌های جدیدی از ویروس تب برفکی (FMDV) ایجاد می‌کنند..

مقاومت در برابر عوامل فیزیکی و شیمیایی دما:  با یخچال‌گذاری و انجماد حفظ می‌شود. در دمای بالای ۵۰ درجه سانتی‌گراد به تدریج غیرفعال می‌شود. گرم کردن گوشت تا حداقل دمای مرکزی ۷۰ درجه سانتی‌گراد به مدت حداقل ۳۰ دقیقه، ویروس را غیرفعال می‌کند. 

pH :  در pH کمتر از ۶.۰ یا بیشتر از ۹.۰ به سرعت غیرفعال می‌شود. 

ضدعفونی‌کننده‌ها:  توسط سدیم هیدروکسید (۲٪)، سدیم کربنات (۴٪)، اسید سیتریک (۰.۲٪)، اسید استیک (۲٪)، سدیم هیپوکلریت (۳٪)، پتاسیم پروکسی‌مونوسولفات/سدیم کلراید (۱٪) و دی‌اکسید کلر غیرفعال می‌شود. در برابر یدوفورها، ترکیبات آمونیوم کواترنر و فنل، به ویژه در حضور مواد آلی، مقاوم است.

بقاء :  در گره‌های لنفاوی و مغز استخوان در pH خنثی زنده می‌ماند، اما در عضله در pH کمتر از ۶.۰ (یعنی پس از جمود نعشی) از بین می‌رود. در مغز استخوان یا گره‌های لنفاوی منجمد زنده می‌ماند. باقی‌مانده ویروس در شیر و فرآورده‌های لبنی طی پاستوریزاسیون معمولی زنده می‌ماند، اما با پاستوریزاسیون با دمای بسیار بالا (UHT) غیرفعال می‌شود. در برابر خشک شدن مقاوم است اما ممکن است برای روزها تا هفته‌ها در مواد آلی در دماهای مرطوب و خنک باقی بماند. بسته به شرایط دما و pH، می‌تواند تا ۱ ماه در علوفه آلوده و محیط باقی بماند.

اپیدمیولوژی (EPIDEMIOLOGY)

• یکی از مسری‌ترین بیماری‌های حیوانات است که با خسارات اقتصادی مهمی همراه می‌باشد.

• نرخ تلفات (Mortality) در حیوانات بالغ پایین است، اما اغلب به دلیل میوکاردیت (التهاب عضله قلب)، تلفات بالایی در دام‌های جوان دیده می‌شود.

• گاوها معمولاً میزبان اصلی هستند، اگرچه به نظر می‌رسد برخی سویه‌ها به‌طور اختصاصی با خوک‌های اهلی یا گوسفند و بز سازگار شده‌اند.

• حیات وحش، به جز بوفالوی آفریقایی (Syncerus caffer) در آفریقا، تاکنون نشان داده نشده است که بتواند ویروس‌های تب برفکی را حفظ و منتشر کند.

• شواهد نشان می‌دهد که عفونت گوزن‌ها در گذشته ناشی از تماس مستقیم یا غیرمستقیم با حیوانات اهلی آلوده بوده است.

میزبان‌ها (Hosts)

• تمام حیوانات اهلی جفت‌سم (Cloven-hoofed) حساس هستند، از جمله گاو، خوک، گوسفند، بز و بوفالو.

• تمام حیوانات وحشی جفت‌سم نیز حساس هستند، از جمله گوزن، غزال (Antelope)، خوک‌های وحشی، فیل، زرافه و شترسانان.

• شترهای دنیای قدیم ممکن است در برابر عفونت طبیعی با برخی سویه‌ها مقاوم باشند و شترسانان آمریکای جنوبی مانند آلپاکا و لاما حساسیت کمی دارند، اما احتمالاً از نظر اپیدمیولوژیک اهمیتی ندارند.

• بوفالوی آفریقایی تنها گونه حیات وحش است که نقش مهمی در اپیدمیولوژی تب برفکی ایفا می‌کند.

• سویه‌هایی از ویروس تب برفکی که گاوها را آلوده می‌کنند، از خوک‌های وحشی و گوزن‌ها جدا شده‌اند.

• کپی‌باراها (Capybaras) و احتمالاً جوجه‌تیغی‌ها حساس هستند. موش‌های صحرایی، موش‌های کوچک، خوکچه‌های هندی و آرمادیلوها را می‌توان به صورت تجربی آلوده کرد.

انتقال (Transmission)

• تماس مستقیم بین حیوانات آلوده و حساس

• تماس مستقیم حیوانات حساس با اشیاء بی‌جان آلوده (دست‌ها، کفش، لباس، وسایل نقلیه و غیره)

• مصرف محصولات گوشتی آلوده و فرآوری نشده (تغذیه با پسماندهای غذایی یا Swill feeding) ؛ که عمدتاً توسط خوک‌ها صورت می‌گیرد.

• بلع شیر آلوده (توسط گوساله‌ها)

• تلقیح مصنوعی (Artificial insemination) با اسپرم آلوده

• استنشاق آئروسل‌های عفونی

• انتقال از طریق هوا (Airborne)، به ویژه در مناطق معتدل (تا ۶۰ کیلومتر روی خشکی و ۳۰۰ کیلومتر از طریق دریا) 

• انسان‌ها می‌توانند ویروس تب برفکی را به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت در دستگاه تنفسی خود نگه دارند، که این امر منجر به رویه معمول ۳ تا ۵ روز قرنطینه شخصی برای پرسنلی می‌شود که در معرض مراکز تحقیقاتی قرار گرفته‌اند.

• در طول یک طغیان فعال، این مدت ممکن است پس از دوش گرفتن کامل و شستشوی موها، تعویض لباس و تخلیه خلط (Expectoration)، به یک دوره شبانه (Overnight) کاهش یابد.

منابع ویروس (Sources of virus)

حیوانات در دوره کمون (نهفتگی) و حیواناتی که از نظر بالینی مبتلا هستند.

بازدم، بزاق، مدفوع و ادرار؛ شیر و اسپرم (تا ۴ روز پیش از بروز علائم بالینی).

گوشت و فرآورده‌های جانبی که pH آن‌ها بالای ۶.۰ باقی مانده است.

ناقلین (Carriers): حیوانات بهبود یافته یا واکسینه شده و در معرض قرار گرفته‌ای که ویروس تب برفکی (FMDV) در ناحیه دهانی-حلقی (Oropharynx) آن‌ها بیش از ۲۸ روز باقی بماند.

نرخ ناقل شدن در گاوها بین ۱۵ تا ۵۰ درصد متغیر است.

وضعیت ناقل بودن در گاوها معمولاً بیش از ۶ ماه دوام نمی‌آورد، اگرچه در نسبت کوچکی از جمعیت ممکن است تا ۳ سال به طول انجامد.

بوفالوهای اهلی، گوسفندان و بزها معمولاً ویروس‌های تب برفکی را بیش از چند ماه حمل نمی‌کنند؛ بوفالوهای آفریقایی میزبان اصلی برای ابقای سروتیپ‌های SAT هستند و ممکن است ویروس را حداقل به مدت ۵ سال در بدن خود نگه دارند.

شواهد میدانی بر اساس شرایط محیطی نشان می‌دهد که در موارد نادر، ناقلین ممکن است عفونت را به حیوانات حساس در تماس نزدیک منتقل کنند؛ مکانیسم دخیل در این امر ناشناخته است.

وقوع (Occurrence)

بیماری تب برفکی در بخش‌هایی از آسیا، آفریقا، خاورمیانه و آمریکای جنوبی بومی (اندامیک) است (طغیان‌های تک‌گیر در مناطق عاری از بیماری). برای اطلاعات دقیق‌تر و به‌روزتر در مورد وقوع این بیماری در سطح جهان، به واسط کاربری پایگاه داده‌های اطلاعات بهداشت دام جهانی (WAHID) سازمان جهانی بهداشت دام (OIE) مراجعه نمایید یا به آخرین شماره‌های نشریه بهداشت جهانی دام و بولتن OIE رجوع کنید.

تشخیص (DIAGNOSIS)

دوره کمون (نهفتگی) ۲ تا ۱۴ روز است. برای اهداف «کد بهداشت حیوانات خشکی‌زی OIE»، دوره کمون برای تب برفکی ۱۴ روز در نظر گرفته می‌شود.

تشخیص بالینی (Clinical diagnosis)

شدت علائم بالینی با توجه به سویه ویروس، دوز مواجهه، سن و نژاد حیوان، گونه میزبان و میزان ایمنی میزبان متفاوت است. علائم می‌توانند از خفیف یا غیرمشخص (Inapparent) تا شدید متغیر باشند. نرخ ابتلا (Morbidity) ممکن است به ۱۰۰ درصد نزدیک شود. نرخ تلفات (Mortality) به طور کلی در حیوانات بالغ پایین است (۱ تا ۵ درصد)، اما در گوساله‌ها، بره‌ها و خوکچه‌های جوان بالاتر است (۲۰ درصد یا بیشتر). بهبودی در موارد بدون عارضه معمولاً حدود دو هفته زمان می‌برد.

گاو (Cattle)

• پیرکسی (تب)، آنورکسی (بی‌اشتهایی)، لرز، کاهش تولید شیر به مدت ۲ تا ۳ روز و سپس: 

o صدای مکیدن لب‌ها  (Smacking of the lips)، دندان‌قروچه  (Grinding of the teeth)، ریزش شدید بزاق (Drooling)، لنگش، لگد زدن یا کوبیدن پاها به زمین: این علائم ناشی از ایجاد وزیکول‌ها (تاول‌ها/آفت‌ها) بر روی مخاط دهان و بینی و/یا بین سم‌ها و بند تاج سم (Coronary band) هستند.

o پس از ۲۴ ساعت: پاره شدن وزیکول‌ها که منجر به ایجاد اروژن (زخم‌های سطحی/فرسایشی) می‌شود.

o وزیکول‌ها همچنین می‌توانند روی غدد پستان ایجاد شوند.

• بهبودی به‌طور کلی ظرف ۸ تا ۱۵ روز حاصل می‌شود.

• عوارض (Complications): اروژن‌های زبان، عفونت ثانویه (Superinfection) ضایعات، تغییر شکل سم، ماسیتیت (ورم پستان) و اختلال دائمی در تولید شیر، میوکاردیت (التهاب عضله قلب)، سقط جنین، کاهش وزن دائمی و از دست دادن کنترل حرارتی (حیوانات موسوم به 'Panters' که دچار لهله زدن دائمی می‌شوند.

• تلفات دام‌های جوان ناشی از میوکاردیت.

گوسفند و بز (Sheep and goats)

• پیرکسی (تب)

• لنگش و ضایعات دهانی اغلب خفیف هستند.

• ضایعات پا در امتداد بند تاج سم یا فضاهای بین‌انگشتی ممکن است تشخیص داده نشوند؛ همچنین ضایعات روی بالشتک دندانی (Dental pad) نیز ممکن است از نظر دور بمانند.

• آگالاکسی (قطع شیر) در گوسفند و بزهای شیرده یک ویژگی بارز است.

• تلفات در دام‌های جوان ممکن است بدون علائم بالینی رخ دهد. 

جراحات (Lesions)

• وزیکول‌ها یا تاول‌ها بر روی زبان، بالشتک دندانی، لثه‌ها، گونه، کام سخت و نرم، لب‌ها، سوراخ‌های بینی، پوزه، بند تاج سم (Coronary bands)، سرپستانک‌ها، پستان، پوزه خوک‌ها، کوریوم (بافت حساس) سمچه‌ها (Dewclaws) و فضاهای بین‌انگشتی.

• اروزیون‌ها (زخم‌های سطحی) بر روی ستون‌های شکمبه در کالبدگشایی.

• خطوط خاکستری یا زرد در قلب ناشی از دژنراسیون و نکروز میوکارد (عضله قلب) در حیوانات جوان تمام گونه‌ها که با نام «قلب ببری» (Tiger heart) شناخته می‌شود.

تشخیص تفریقی (Differential diagnosis)

• طاعون گاوی (Rinderpest)

• اسهال ویروسی گاو (BVD) و بیماری مخاطی (Mucosal disease) 

• رینوتراکئیت عفونی گاو (IBR) 

• زبان آبی (Bluetongue) 

• بیماری هموراژیک اپیزوتیک (EHD) 

• مامیلتیس گاوی (Bovine mammillitis) 

• استوماتیت پاپولار گاوی؛ اکتیمای واگیر (Contagious ecthyma) 

• تب نزله‌ای بدخیم (Malignant catarrhal fever)

تشخیص آزمایشگاهی (Laboratory diagnosis)

نمونه‌ها (Samples) 

• ۱ گرم از بافت یک وزیکول (تاول) نترکیده یا تازه ترکیده

• نمونه‌های اپیتلیال باید در یک محیط انتقال قرار داده شوند که pH آن را بین ۷.۲ تا ۷.۶ حفظ کرده و خنک نگه داشته شود (به کتابچه راهنمای حیوانات خشکی‌زی OIE مراجعه شود.

• مایع مروی-حلقی (Esophageal-pharyngeal fluid) که توسط جام پروبانگ (Probang cup) جمع‌آوری شده است. نمونه‌های پروبانگ باید بلافاصله پس از جمع‌آوری، در یخچال قرار گرفته یا منجمد شوند.

• توجه مهم!!  هنگام ارسال مواد فاسدشدنی مشکوک به تب برفکی در داخل یا بین کشورها، رعایت احتیاطات ویژه الزامی است. به کتابچه راهنمای حیوانات خشکی‌زی OIE، فصل ۱.۱.۱ مراجعه کنید.

روش‌ها (Procedures) 

شناسایی عامل بیماری (Identification of the agent): اثبات وجود آنتی‌ژن ویروسی یا اسید نوکلئیک تب برفکی (FMD) برای تشخیص مثبت کافی است. تشخیص آزمایشگاهی و تعیین سروتیپ باید در آزمایشگاهی انجام شود که الزامات OIE برای پاتوژن‌های گروه ایمنی سطح ۴ (Containment Group 4) را دارا باشد.

• الایزای آنتی‌ژنی (Antigen ELISA): آنتی‌ژن ویروسی تب برفکی را شناسایی و سروتیپ را تعیین می‌کند؛ این تست نسبت به تست تثبیت مکمل (CF) ارجحیت دارد.

• تست تثبیت مکمل (Complement fixation test): نسبت به الایزا اختصاصیت و حساسیت کمتری دارد؛ تحت تأثیر فاکتورهای پرو-کمپلمان و آنتی-کمپلمان قرار می‌گیرد.

• جداسازی ویروس (Virus isolation):

o تلقیح به سلول‌های اولیه تیروئید گاو (گوساله) یا سلول‌های اولیه کلیه خوک، گوساله و بره؛ تلقیح به رده‌های سلولی BHK-21 و IB-RS-2؛ تلقیح به موش‌های شیرخوار ۲ تا ۷ روزه

o پس از تکمیل اثرات سیتوپاتیک (Cytopathic effect)، مایعات کشت سلولی (یا بافت‌های اسکلتی-عضلانی موش‌های در حال مرگ) را می‌توان در تست‌های CF، الایزا یا PCR استفاده کرد

• تست RT-PCR: اسیدهای نوکلئیک عامل بیماری را شناسایی می‌کند؛ سریع و حساس است؛ نمونه‌ها شامل اپیتلیوم، شیر، سرم و مایع مروی-حلقی (OP) می‌باشد.

o RT-PCR مبتنی بر ژل آگارز

o RT-PCR بی‌درنگ (Real-time RT-PCR) 

• بررسی با میکروسکوپ الکترونی از مواد جراحت

• تست‌های سریع بر بالین (Pen-side tests): در حال حاضر به صورت تجاری در دسترس هستند.

تست‌های سرولوژیک (Serological tests) 

• تست‌های توصیه‌شده در کتابچه راهنمای حیوانات خشکی‌زی OIE: 

o تست خنثی‌سازی ویروس (VNT) 

o الایزا (ELISA) – الایزای رقابتی فاز جامد (Solid-phase competition) یا الایزای بلاکینگ فاز مایع (Liquid-phase blocking)

• تست جایگزین در کتابچه راهنمای حیوانات خشکی‌زی OIE :

o تست تثبیت مکمل (CF) :

برای اطلاعات دقیق‌تر در مورد روش‌های تشخیص آزمایشگاهی، لطفاً به فصل ۲.۱.۵ بیماری تب برفکی در آخرین ویرایش کتابچه راهنمای تست‌های تشخیصی و واکسن‌های OIE برای حیوانات خشکی‌زی، ذیل عنوان «تکنیک‌های تشخیصی» (Diagnostic Techniques) مراجعه نمایید.

پیشگیری و کنترل (PREVENTION AND CONTROL)

پیشگیری بهداشتی (Sanitary prophylaxis) [

• حفاظت از مناطق عاری از بیماری از طریق کنترل تردد مرزی دام‌ها و پایش (Surveillance) 

• اقدامات قرنطینه‌ای

• کشتار حیوانات مبتلا، بهبودیافته و حیوانات حساس در تماس با دام آلوده

• شستشو و ضدعفونی اماکن و تمام مواد آلوده، نظیر ابزارآلات، خودروها و لباس‌ها (به فصل ۴.۱۳ کد بهداشتی حیوانات خشکی‌زی OIE مراجعه شود)

• امحاء لاشه‌ها، بستر و فرآورده‌های دامی آلوده در منطقه درگیر (به فصل ۴.۱۳ کد بهداشتی حیوانات خشکی‌زی OIE مراجعه شود)

پیشگیری  (Medical prophylaxis) 

واکسن‌های غیرفعال (Inactivated vaccines) 

واکسن‌های سنتی تب برفکی حاوی مقادیر مشخصی از یک یا چند فرآورده حاصل از کشت سلولی هستند که از نظر شیمیایی غیرفعال شده و از یک سویه بذری (Seed virus strain) تهیه شده‌اند که با ادجوانت(ها) و مواد جانبی (Excipients) مناسب ترکیب شده است. واکسن‌های تب برفکی ممکن است به عنوان واکسن‌هایی با توانمندی (Potency) «استاندارد» یا «بالا» طبقه‌بندی شوند.

• واکسن‌های با توانمندی استاندارد (واکسن‌های تجاری):  با آنتی‌ژن کافی و ادجوانت مناسب فرموله شده‌اند تا حداقل سطح توانمندی ۳ PD50 (دوز محافظتی ۵۰٪) را داشته باشند.

o پس از دو نوبت واکسیناسیون اولیه که با فاصله یک ماه از هم تزریق می‌شوند، ۶ ماه ایمنی ایجاد می‌کنند.

o سویه‌های واکسن بر اساس ارتباط آنتی‌ژنیک با سویه‌های در حال گردش انتخاب می‌شوند.

o بسیاری از آن‌ها چندظرفیتی (Multivalent) هستند تا پوشش آنتی‌ژنیک گسترده‌ای علیه سویه‌های در حال گردش غالب فراهم کنند.

• واکسن‌های با توانمندی بالا (واکسن‌های اضطراری): با آنتی‌ژن کافی و ادجوانت مناسب فرموله شده‌اند تا حداقل سطح توانمندی ۶ PD50 (دوز محافظتی ۵۰٪) را داشته باشند.

o واکسن‌های با توانمندی بالا برای واکسیناسیون در جمعیت‌های حساس (Naïve) به دلیل طیف ایمنی گسترده‌تر و همچنین شروع سریع حفاظت (Rapid onset of protection) توصیه می‌شوند.

واکسن‌های زنده ضعیف‌شده (Live attenuated vaccines) 

واکسن‌های زنده سنتی تب برفکی به دلیل خطر بازگشت حدت (Reversion to virulence) و همچنین به این دلیل که استفاده از آن‌ها مانع از تشخیص عفونت در حیوانات واکسینه شده می‌شود، قابل قبول نیستند.

برای اطلاعات دقیق‌تر در مورد واکسن‌ها، لطفاً به فصل ۲.۱.۵ بیماری تب برفکی در آخرین ویرایش کتابچه راهنمای تست‌های تشخیصی و واکسن‌های OIE برای حیوانات خشکی‌زی، ذیل عنوان « الزامات واکسن‌ها» (Requirements for Vaccines) مراجعه نمایید.

برای اطلاعات دقیق‌تر در مورد تجارت بین‌المللی ایمن حیوانات خشکی‌زی و فرآورده‌های آن‌ها، لطفاً به آخرین ویرایش کد بهداشتی حیوانات خشکی‌زی (Terrestrial Animal Health Code) مراجعه نمایید.

ترجمه و گردآوری توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک