در مقاله پیشین، درباره اهمیت انتخاب سویه در واکسن‌های نیوکاسل و تفاوت دو سویه V4 و G7 صحبت کردیم. اما یک پرسش مهم همچنان باقی می‌ماند: آیا استفاده از یک نوع سویه مشخص، پرنده را در برابر تمام سویه‌های ویروس نیوکاسل محافظت می‌کند؟ و اگر چنین نیست، چه عواملی در میزان محافظت ایجادشده نقش دارند؟ پاسخ به این پرسش، تنها به ژنوتیپ ویروس واکسن محدود نمی‌شود. نوع واکسن، میزان تطابق آنتی‌ژن واکسن با ویروس‌های در گردش، شرایط ایمنی پرنده و نحوه اجرای برنامه واکسیناسیون، همگی در نتیجه نهایی مؤثر هستند.
بررسی حفاظت متقاطع، تفاوت واکسن‌های زنده و غیرفعال و عوامل مؤثر بر پاسخ ایمنی
آیا واکسن نیوکاسل می‌تواند در برابر ژنوتیپ‌های مختلف ویروس محافظت ایجاد کند؟
ویروس بیماری نیوکاسل (Newcastle disease virus یا NDV) در گروه ویروس‌های پارامیکسوویروس پرندگان نوع ۱ (Avian orthoavulavirus 1) قرار دارد و بر اساس تفاوت‌های ژنتیکی به ژنوتیپ‌های مختلف تقسیم می‌شود. با وجود این تفاوت‌ها، ژنوتیپ‌های مختلف این ویروس به یک سروتیپ تعلق دارند؛ بنابراین میان آن‌ها درجاتی از واکنش متقاطع ایمنی وجود دارد.
به همین دلیل، واکسنی که بر پایه یک ژنوتیپ مشخص تهیه شده است، ممکن است در برابر سویه‌ای از ژنوتیپ دیگر نیز محافظت ایجاد کند. با این حال، میزان این محافظت در همه شرایط یکسان نیست.
برای ارزیابی عملکرد واکسن باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد:
• حفاظت در برابر بیماری بالینی: کاهش احتمال بروز علائم بالینی، شدت بیماری و تلفات در پرندگان واکسینه‌شده در مقایسه با پرندگان حساسِ واکسینه‌نشده، در شرایط مواجهه مشابه با ویروس بیماری‌زا. این حفاظت ممکن است با افزایش دوز ویروس عفونت‌زای لازم برای ایجاد بیماری بالینی همراه باشد، اما لزوماً به معنای جلوگیری کامل از عفونت و تکثیر ویروس نیست.
• کاهش دفع ویروس (Viral shedding): کاهش میزان و/یا مدت دفع ویروس عفونت‌زا از راه ترشحات تنفسی و مدفوع در پرندگان واکسینه‌شده‌ای که پس از مواجهه آلوده می‌شوند، در مقایسه با پرندگان واکسینه‌نشده در شرایط مشابه. این امر می‌تواند با کاهش آلودگی محیط و میزان مواجهه پرندگان حساس، احتمال انتقال ویروس در گله را کاهش دهد.
ممکن است یک واکسن از بروز تلفات و علائم شدید جلوگیری کند، اما نتواند تکثیر ویروس چالش را به‌طور کامل متوقف کند. بنابراین، محافظت بالینی لزوماً به معنای جلوگیری کامل از آلودگی یا دفع ویروس نیست.
مطالعات نشان داده‌اند که واکسن‌های دارای تطابق ژنتیکی نزدیک‌تر با سویه در گردش، در برخی شرایط می‌توانند کاهش بیشتری در دفع ویروس ایجاد کنند؛ هرچند واکسن‌های هترولوگ نیز ممکن است محافظت بالینی قابل‌توجهی فراهم کنند.
چرا تطابق ژنوتیپی واکسن با ویروس در گردش اهمیت دارد؟
دو پروتئین سطحی مهم ویروس نیوکاسل، یعنی هماگلوتینین-نورآمینیداز (HN) و پروتئین فیوژن (F)، در تعامل ویروس با سلول میزبان و پاسخ ایمنی نقش دارند. تفاوت در ساختار این پروتئین‌ها می‌تواند بر میزان شناسایی ویروس توسط آنتی‌بادی‌های ایجادشده در اثر واکسیناسیون تأثیر بگذارد.
در نتیجه، هرچه ویژگی‌های آنتی‌ژنی ویروس واکسن به ویروس در گردش نزدیک‌تر باشد، احتمال ایجاد پاسخ آنتی‌بادی مؤثرتر علیه آن ویروس وجود دارد.
در یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۲، عملکرد واکسن‌های غیرفعال بر پایه ژنوتیپ‌های مختلف در جوجه‌های گوشتی تخم‌گذار بررسی شد. نتایج نشان داد که واکسیناسیون هم‌ژنوتیپی در مقایسه با واکسیناسیون غیرهم‌ژنوتیپی، در شرایط مطالعه با کاهش بیشتری در دفع ویروس همراه بوده است.
البته این یافته به معنای بی‌اثر بودن واکسن‌های غیرهم‌ژنوتیپی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد تطابق آنتی‌ژنی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در بهبود کنترل ویروس باشد.
V4، G7 و LaSota چه تفاوتی دارند؟
V4، G7 و LaSota همگی به ویروس نیوکاسل تعلق دارند، اما از نظر ژنوتیپی یکسان نیستند.
• V4: متعلق به ژنوتیپ I و از سویه‌های کم‌حدت (لنتوژن) ویروس نیوکاسل است.
• LaSota: متعلق به ژنوتیپ II و یکی از سویه‌های شناخته‌شده واکسن نیوکاسل است که به‌طور گسترده در برنامه‌های واکسیناسیون، به‌ویژه در قالب واکسن زنده، استفاده می‌شود.
• G7: به ژنوتیپ VII اشاره دارد؛ ژنوتیپی که برخی سویه‌های بیماری‌زای نیوکاسل در این گروه قرار می‌گیرند.
تفاوت ژنوتیپی این سویه‌ها به این معنا نیست که واکسن‌های مبتنی بر آن‌ها عملکرد کاملاً متفاوت یا حفاظت متقاطع صفر دارند. برای مقایسه دقیق، باید علاوه بر ژنوتیپ، نوع واکسن، فرمولاسیون، شرایط تجویز و نتایج مطالعات چالش بررسی شوند.
بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس نام ژنوتیپ نتیجه گرفت که یک واکسن در تمام شرایط از واکسن دیگر مؤثرتر است.
چرا استفاده از G7 در واکسن‌های نیوکاسل مورد توجه قرار گرفته است؟
ژنوتیپ VII در بسیاری از مناطق جهان در اپیدمیولوژی بیماری نیوکاسل اهمیت دارد. از آنجا که تطابق آنتی‌ژنی واکسن با ویروس‌های در گردش می‌تواند بر میزان کاهش دفع ویروس تأثیر بگذارد، استفاده از واکسن مرتبط با ژنوتیپ‌های در گردش، به‌ویژه در مناطق دارای گردش این ژنوتیپ، مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، اهمیت استفاده از واکسن G7 به معنای کنار گذاشتن سایر واکسن‌ها نیست. انتخاب واکسن باید بر اساس اطلاعات اپیدمیولوژیک منطقه، ویژگی‌های سویه‌های در گردش و شواهد مربوط به عملکرد واکسن انجام شود.
تفاوت واکسن‌های زنده و غیرفعال نیوکاسل چیست؟
یکی از پرسش‌های رایج در انتخاب واکسن نیوکاسل، تفاوت واکسن زنده و غیرفعال است. این دو نوع واکسن از نظر نحوه تحریک سیستم ایمنی، روش تجویز و نوع پاسخ ایمنی ایجادشده تفاوت‌هایی دارند.
واکسن‌های زنده:
این واکسن‌ها حاوی ویروس زنده تضعیف‌شده هستند. ویروس واکسن پس از تجویز می‌تواند در بدن پرنده تکثیر محدودی داشته باشد و سیستم ایمنی را تحریک کند. واکسن‌های زنده معمولاً از طریق آب آشامیدنی، اسپری یا قطره چشمی تجویز می‌شوند و می‌توانند در تحریک ایمنی مخاطی دستگاه تنفس نیز نقش داشته باشند.
از آنجا که ویروس زنده واکسن قابلیت تکثیر دارد، بسته به سویه، روش تجویز و شرایط پرنده، امکان دفع ویروس واکسن وجود دارد.
واکسن‌های غیرفعال:
در این واکسن‌ها، ویروس با استفاده از روش‌های مناسب غیرفعال می شودو قابلیت عفونت‌زایی و قدرت تکثیر خود را از دست می‌دهد. بنابراین، ویروس واکسن پس از تزریق در بدن پرنده تکثیر نمی‌شود و موجب دفع یا انتقال ویروس نمی‌گردد.
واکسن‌های غیرفعال نیوکاسل معمولاً با ادجوانت روغنی فرموله می‌شوند و مطابق دستورالعمل محصول، مورد استفاده قرار می‌گیرند. این واکسن‌ها عمدتاً ایمنی همورال را تحریک می‌کنند و در برنامه‌های واکسیناسیون، به‌ویژه برای ایجاد یا تقویت سطح آنتی‌بادی، کاربرد دارند.
نکته مهم این است که پرنده واکسینه‌شده با واکسن غیرفعال همچنان ممکن است در مواجهه با ویروس بیماری‌زای محیطی آلوده شود و ویروس مزرعه را دفع کند. بنابراین، غیرفعال بودن واکسن به معنای جلوگیری قطعی از آلودگی یا انتقال ویروس بیماری‌زا نیست.
واکسن‌های غیرفعال، مطابق دستورالعمل محصول، از طریق تزریق عضلانی در عضلات سینه یا ران، یا تزریق زیرجلدی در ناحیه پشت گردن تجویز می‌شوند. برخلاف بیشتر روش‌های تجویز واکسن‌های زنده، این واکسن‌ها به‌صورت انفرادی تجویز می‌شوند؛ بنابراین، امکان نظارت دقیق‌تر بر فرایند واکسیناسیون و اطمینان از دریافت دوز مناسب توسط هر پرنده فراهم می‌شود. به این نکته توجه شود که مصرف نامناسب واکسن به صورت گروهی بیشتر از تفاوت های آنتی ژنی، سبب شکست واکسیناسیون می شوند.نقش ادجوانت روغنی در واکسن‌های غیرفعال چیست؟
از آنجا که ویروس موجود در واکسن غیرفعال توانایی تکثیر ندارد، فرمولاسیون واکسن و استفاده از ادجوانت مناسب در ایجاد پاسخ ایمنی اهمیت زیادی دارد.
ادجوانت‌های روغنی با ایجاد امولسیون و تأثیر بر نحوه ارائه آنتی‌ژن به سیستم ایمنی، می‌توانند شدت و دوام پاسخ ایمنی را تحت تأثیر قرار دهند. این ترکیبات به تحریک پاسخ آنتی‌بادی و افزایش ماندگاری پاسخ ایمنی کمک می‌کنند.
البته عملکرد نهایی واکسن تنها به نوع ادجوانت وابسته نیست و عواملی مانند کیفیت ویروس جدا شده، فرایند غیرفعال‌سازی، پایداری فرمولاسیون، یکنواختی محصول و رعایت شرایط نگهداری نیز اهمیت دارند.
آیا سن پرنده هنگام واکسیناسیون اهمیت دارد؟
بله. سن پرنده یکی از عوامل مهم در طراحی برنامه واکسیناسیون نیوکاسل است؛ زیرا وضعیت سیستم ایمنی و میزان آنتی‌بادی‌های مادری(MDA) در سنین مختلف تغییر می‌کند.
جوجه‌ها بخشی از آنتی‌بادی‌های مادری را از طریق زرده تخم‌مرغ دریافت می‌کنند. این آنتی‌بادی‌ها در هفته‌های ابتدایی زندگی می‌توانند از جوجه در برابر ویروس بیماری‌زا محافظت کنند؛ اما در عین حال، به‌ویژه در واکسن‌های زنده، ممکن است با خنثی‌سازی ویروس واکسن، پاسخ ایمنی فعال را تحت تأثیر قرار دهند.
از این رو، زمان واکسیناسیون اولیه و دزهای یادآور باید با توجه به سطح آنتی‌بادی مادری، نوع واکسن، هدف پرورش و شرایط اپیدمیولوژیک منطقه تعیین شود.
در مورد واکسن‌های غیرفعال نیز سن پرنده و سابقه واکسیناسیون اهمیت دارند؛ اما نباید اثر آنتی‌بادی مادری بر واکسن زنده را بدون توجه به تفاوت سازوکار این دو نوع واکسن، به واکسن غیرفعال تعمیم داد.
بنابراین، نمی‌توان یک سن ثابت را به‌عنوان بهترین زمان واکسیناسیون برای تمام گله‌ها معرفی کرد. برنامه مناسب باید بر اساس شرایط اختصاصی هر گله و دستورالعمل مصرف واکسن تنظیم شود.
آیا واکسیناسیون به‌تنهایی برای کنترل بیماری نیوکاسل کافی است؟
خیر. واکسیناسیون یکی از ارکان اصلی کنترل بیماری نیوکاسل است، اما موفقیت برنامه کنترل به مجموعه‌ای از اقدامات وابسته است.
رعایت اصول امنیت زیستی(Biosecurity)، کنترل تردد افراد و تجهیزات، جلوگیری از تماس با پرندگان آلوده یا وحشی، مدیریت مناسب گله، اجرای صحیح برنامه واکسیناسیون و پایش وضعیت ایمنی پرندگان، همگی در کاهش خطر بروز و گسترش بیماری نقش دارند.
همچنین ارزیابی پاسخ ایمنی پس از واکسیناسیون با استفاده از آزمون‌های سرولوژیک مانند HI یا ELISA می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت آنتی‌بادی گله فراهم کند. البته نتیجه این آزمون‌ها باید در کنار سابقه واکسیناسیون، شرایط گله و یافته‌های بالینی تفسیر شود؛ زیرا بالا بودن تیتر آنتی‌بادی به‌تنهایی تضمین‌کننده جلوگیری کامل از عفونت یا دفع ویروس نیست.
جمع‌بندی: انتخاب واکسن مناسب، بخشی از یک برنامه جامع است
در انتخاب واکسن نیوکاسل، توجه به ژنوتیپ اهمیت دارد؛ اما این موضوع نباید به‌تنهایی مبنای تصمیم‌گیری قرار گیرد. واکسن‌های مبتنی بر ژنوتیپ‌های مختلف می‌توانند درجاتی از حفاظت متقاطع ایجاد کنند، هرچند میزان محافظت بالینی و توانایی کاهش دفع ویروس ممکن است متفاوت باشد.
از سوی دیگر، نوع واکسن، کیفیت ساخت، فرمولاسیون، سن پرنده، سطح آنتی‌بادی مادری و اجرای صحیح برنامه واکسیناسیون، همگی در نتیجه نهایی مؤثر هستند.
در شرکت دانش‌بنیان پسوک، واکسن‌های غیرفعال نیوکاسل V4 و G7 تولید می‌شوند. استفاده از این دو واکسن، امکان بهره‌گیری از ویژگی‌های متفاوت آن‌ها را در طراحی برنامه واکسیناسیون فراهم می‌کند.
تهیه شده توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک
نظرات
افزودن نظر