شناسایی ویروس تب برفکی SAT1 با توپوتایپ III در ایران، ضرورت پایش ویروس‌های در گردش و بازنگری در ترکیب واکسن‌های مورد استفاده را برجسته می‌کند.

تب برفکی یکی از مهم‌ترین بیماری‌های ویروسی واگیردار دام‌های زوج‌سم است که به دلیل سرعت انتقال بالا، کاهش تولید شیر و گوشت، خسارات اقتصادی و محدودیت‌های تجاری، همواره از اولویت‌های نظام‌های بهداشتی دام در جهان محسوب می‌شود.

یکی از چالش‌های مهم در کنترل این بیماری، تنوع ژنتیکی ویروس عامل آن و وجود سروتیپ‌های مختلف است. در همین زمینه، شناسایی سروتیپ SAT1 در نمونه‌های یک رخداد تب برفکی در ایران طی اکتبر ۲۰۲۵، توجه به تغییرات ویروس‌های در گردش و ضرورت هماهنگی برنامه‌های واکسیناسیون با تهدیدهای جدید را بیش از پیش مطرح کرده است.

شناسایی SAT1/III در ایران؛ یافته یک پژوهش جدید

پژوهشی با عنوان Emergence of foot-and-mouth disease virus SAT 1 topotype III in Iran: molecular and phylogenetic analysis که در آوریل ۲۰۲۶ در مجله علمی Virus Genes منتشر شده است، به بررسی یک رخداد غیرمعمول تب برفکی در ایران در اکتبر ۲۰۲۵ پرداخته است.

در این مطالعه، نمونه‌های بالینی جمع‌آوری‌شده از گاو و گوسفندهای مبتلا با استفاده از روش RT-PCR بررسی شدند و پس از تعیین توالی ژنتیکی، تحلیل فیلوژنتیک برای شناسایی و بررسی ارتباط ویروس‌های جداسازی‌شده با سویه‌های شناخته‌شده در جهان انجام شد.

نتایج نشان داد که عامل این رخداد، ویروس تب برفکی از سروتیپ SAT1 و توپوتایپ III بوده است. تحلیل‌های فیلوژنتیک نیز نزدیک‌ترین ارتباط تکاملی جدایه‌های ایرانی را با نمونه‌های گزارش‌شده از بوتسوانا نشان دادند.

اهمیت این یافته از آن جهت است که SAT1 در برنامه معمول واکسیناسیون ایران در زمان بررسی نمونه‌ها قرار نداشت. به همین دلیل، پژوهشگران بر ضرورت بازنگری در راهبردهای پایش بیماری و برنامه‌های واکسیناسیون تأکید کرده‌اند.

این مطالعه شواهد مولکولی مهمی از حضور و گردش SAT1/III در ایران ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که ترکیب سروتیپ‌های در گردش می‌تواند در طول زمان تغییر کند.

چرا شناسایی یک سروتیپ جدید اهمیت زیادی دارد؟

ویروس تب برفکی دارای هفت سروتیپ اصلی شامل O، A، Asia 1، SAT1، SAT2، SAT3 و C است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این ویروس، اختصاصی بودن ایمنی در سطح سروتیپ است.

به این معنا که ایمنی ایجادشده در برابر یک سروتیپ، الزاماً در برابر سروتیپ‌های دیگر حفاظت ایجاد نمی‌کند. برای مثال، واکسیناسیون علیه سروتیپ‌های O، A و Asia 1 به‌تنهایی نمی‌تواند حفاظت قابل اتکایی در برابر SAT1 ایجاد کند.

این موضوع تفاوت مهمی میان تب برفکی و برخی بیماری‌های ویروسی دیگر ایجاد می‌کند؛ زیرا در تب برفکی، صرف استفاده از واکسن چندظرفیتی کافی نیست، بلکه سروتیپ‌ها و سویه‌های به‌کاررفته در ترکیب واکسن باید با ویروس‌های در گردش در منطقه تناسب داشته باشند.

البته حتی در داخل یک سروتیپ نیز تفاوت‌های ژنتیکی و آنتی‌ژنی میان توپوتایپ‌ها و سویه‌های مختلف می‌تواند بر میزان حفاظت واکسن تأثیر بگذارد. بنابراین، شناسایی سروتیپ به‌تنهایی برای ارزیابی کامل تطابق واکسن کافی نیست و در شرایط لازم باید آزمون‌های اختصاصی تطابق واکسن و ویروس میدانی انجام شود.

گسترش منطقه‌ای SAT1؛ تهدیدی فراتر از یک رخداد محلی

شناسایی SAT1 در ایران را باید در چارچوب تغییرات اپیدمیولوژیک منطقه نیز بررسی کرد.

بر اساس ارزیابی سریع خطر سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) که در ۴ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، SAT1 از سال ۲۰۲۵ در چندین کشور منطقه گزارش شده است. این ارزیابی به گزارش‌های مربوط به عراق، ترکیه، کویت، مصر، جمهوری آذربایجان و چند کشور دیگر اشاره می‌کند و ایران را نیز در میان مناطق دارای گزارش SAT1 قرار می‌دهد.

در این ارزیابی، جابه‌جایی دام‌ها، به‌ویژه جابه‌جایی‌های غیررسمی و کنترل‌نشده، یکی از مسیرهای مهم انتقال ویروس معرفی شده است. همچنین، FAO بر تقویت پایش، تشخیص آزمایشگاهی، همکاری منطقه‌ای و آمادگی برای استفاده از واکسن متناسب با سویه‌های در گردش تأکید کرده است.

بر اساس توصیه این سازمان، در صورت استفاده از واکسن تب برفکی، سویه‌های ویروسی موجود در ترکیب واکسن باید از نظر آنتی‌ژنی با سویه‌های در گردش در میدان تطابق داشته باشند.

بنابراین، کنترل SAT1 تنها به شناسایی موارد بیماری محدود نمی‌شود و نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات شامل پایش اپیدمیولوژیک، کنترل جابه‌جایی دام، رعایت اصول امنیت زیستی و واکسیناسیون هدفمند است.

چرا ترکیب واکسن تب برفکی باید متناسب با وضعیت بیماری تغییر کند؟

برنامه واکسیناسیون مؤثر باید بر اساس اطلاعات به‌روز درباره سروتیپ‌ها و سویه‌های ویروسی در گردش طراحی شود. اگر یک سروتیپ جدید در منطقه شناسایی شود، لازم است پوشش آن در برنامه‌های پیشگیری و کنترل مورد ارزیابی قرار گیرد.

در این شرایط، چند موضوع اهمیت ویژه‌ای دارند:

۱. شناسایی دقیق سروتیپ و توپوتایپ ویروس

تشخیص آزمایشگاهی و بررسی ژنتیکی نمونه‌های مشکوک، امکان شناسایی تغییرات ویروس و تعیین سروتیپ عامل بیماری را فراهم می‌کند. این اطلاعات پایه تصمیم‌گیری درباره ترکیب واکسن مورد نیاز هستند.

۲. بررسی تطابق واکسن با ویروس‌های میدانی

تطابق ژنتیکی به‌تنهایی برای اثبات تطابق آنتی‌ژنی کافی نیست. در صورت امکان، باید از آزمون‌های اختصاصی مانند آزمون خنثی‌سازی متقاطع و آزمون تطابق واکسن و ویروس (Vaccine Matching) برای ارزیابی میزان ارتباط سویه‌های واکسنی با ویروس‌های میدانی استفاده شود.

۳. پوشش سروتیپ‌های متناسب با تهدیدهای منطقه‌ای

وجود یک سروتیپ در ترکیب واکسن زمانی اهمیت عملی پیدا می‌کند که با ویروس‌های در گردش تناسب داشته باشد. به همین دلیل، واکسن‌های چندظرفیتی با پوشش سروتیپ‌های مورد نیاز می‌توانند بخشی از راهبرد کنترل بیماری باشند؛ مشروط بر اینکه کیفیت و تطابق سویه‌های موجود در آن‌ها نیز ارزیابی شده باشد.

۴. اجرای واکسیناسیون در کنار سایر اقدامات کنترلی

واکسیناسیون به‌تنهایی جایگزین مراقبت فعال، تشخیص سریع، کنترل تردد دام و رعایت اصول امنیت زیستی نیست. اثربخشی برنامه کنترل بیماری به اجرای هماهنگ این اقدامات وابسته است.

واکسن شش‌ظرفیتی تب برفکی پسوک؛ پوشش شش سروتیپ در یک محصول

با توجه به شناسایی SAT1/III در ایران، توجه به ترکیب واکسن‌های تب برفکی و پوشش سروتیپ‌های مختلف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

شرکت تحقیقات و تولید مواد بیولوژیک پسوک، واکسن شش‌ظرفیتی تب برفکی را با ترکیب شش جزء ویروسی زیر تولید کرده است:

• O/PanAsia2ANT-10

• A/05FAR-11

• A/G-VII

• Asia1/Sindh-08

• SAT1/III

• SAT2/XIV

وجود جزء SAT1/III در ترکیب این واکسن، از نظر سروتیپ و توپوتایپ با عامل شناسایی‌شده در مطالعه اخیر ایران هم‌خوانی دارد. این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا SAT1/III در رخداد گزارش‌شده در ایران شناسایی شده و در زمان بررسی نمونه‌ها، در برنامه معمول واکسیناسیون کشور پوشش داده نمی‌شد.

با این حال، باید توجه داشت که شناسایی یک سروتیپ و توپوتایپ یکسان، به‌تنهایی اثبات‌کننده تطابق آنتی‌ژنی کامل یا میزان مشخصی از حفاظت در برابر جدایه‌های میدانی نیست. ارزیابی این موضوع به نتایج آزمون‌های اختصاصی تطابق واکسن و ویروس و داده‌های اثربخشی محصول نیاز دارد.

جمع‌بندی؛ پایش ویروس، انتخاب واکسن و آمادگی برای تغییرات اپیدمیولوژیک

شناسایی ویروس تب برفکی SAT1 با توپوتایپ III در ایران نشان می‌دهد که وضعیت اپیدمیولوژیک بیماری می‌تواند دستخوش تغییر شود و تکیه بر ترکیب سروتیپی ثابت در برنامه‌های واکسیناسیون، بدون پایش مستمر ویروس‌های در گردش، کافی نیست.

در چنین شرایطی، شناخت سروتیپ‌های جدید، بررسی تطابق سویه‌های واکسنی با ویروس‌های میدانی و استفاده از واکسن‌هایی با پوشش متناسب با تهدیدهای منطقه‌ای، از ارکان مهم کنترل بیماری به شمار می‌روند.

وجود جزء SAT1/III در ترکیب واکسن شش‌ظرفیتی تب برفکی پسوک، نشان‌دهنده توجه به پوشش این سروتیپ در طراحی ترکیب محصول است؛ موضوعی که با توجه به گزارش‌های جدید منطقه‌ای، اهمیت آن بیش از گذشته مطرح شده است.

کیفیت و اصالت در هر قطره، سلامت در هر گله

منابع

۱. مقاله اصلی: شناسایی SAT1/III در ایران

Ziafati Kafi Z, Fallah Mehrabadi MH, Sarmadi S, Jamiri F, Bakhshi A, Heydarpour Chaleshtori M, Sheikhi H, Javadi A, Vafadar A, Ghalyanchilangeroudi A. (2026). Emergence of foot-and-mouth disease virus SAT 1 topotype III in Iran: molecular and phylogenetic analysis. Virus Genes, 62(3), 341–350.

۲. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO): ارزیابی خطر گسترش SAT1

Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2026, March 4). Rapid risk assessment: foot-and-mouth disease (FMD) virus serotype SAT1.

  • ۳. آزمایشگاه مرجع جهانی تب برفکی (WRLFMD): گزارش جدایه‌های ایران در سال ۲۰۲۶

World Reference Laboratory for Foot-and-Mouth Disease (WRLFMD). (2026). Country Reports: 2026.

۴. آزمایشگاه مرجع تب برفکی: طبقه‌بندی سروتیپ‌ها و توپوتایپ‌ها

World Reference Laboratory for Foot-and-Mouth Disease. Foot-and-Mouth Disease Virus Serotypes, Topotypes and Lineages.

۵. مطالعه اپیدمیولوژی مولکولی ویروس تب برفکی در ایران

Molecular epidemiology of foot and mouth disease virus in Iran during 2019 and 2023. (2025). Scientific Reports.