اصول و دستورالعمل های تزریق در طیور

مقدمه

واکسن‌های کشته یا غیرفعال یکی از ابزارهای مهم در برنامه‌های پیشگیری و کنترل بیماری‌های طیور هستند. این واکسن‌ها حاوی عامل بیماری‌زای غیرفعال‌شده هستند و در بسیاری از موارد با استفاده از ادجوانت‌های روغنی فرموله می‌شوند تا پاسخ ایمنی مناسب‌تر و ماندگارتری ایجاد شود.

با این حال، اثربخشی یک واکسن تنها به کیفیت تولید آن وابسته نیست. نحوه نگهداری، حمل‌ونقل، آماده‌سازی و تزریق واکسن نیز می‌تواند بر نتیجه واکسیناسیون تأثیر بگذارد. حتی یک واکسن با کیفیت، در صورت نگهداری نامناسب یا تزریق نادرست، ممکن است نتواند ایمنی مورد انتظار را ایجاد کند.

در این مقاله، مراحل صحیح استفاده از واکسن‌های کشته و غیرفعال روغنی، از زمان خارج کردن واکسن از یخچال تا تزریق و پایش پرنده پس از واکسیناسیون، بررسی می‌شود.

۱. واکسن کشته یا غیرفعال چیست؟

در واکسن‌های غیرفعال، عامل بیماری‌زا مانند ویروس یا باکتری به‌گونه‌ای غیرفعال می‌شود که توان ایجاد بیماری و تکثیر را از دست بدهد، اما ساختارهای آنتی‌ژنی آن تا حد امکان حفظ شود.

سیستم ایمنی پرنده با شناسایی این آنتی‌ژن‌ها، پاسخ ایمنی ایجاد می‌کند. در واکسن‌های غیرفعال طیور، استفاده از ادجوانت‌های روغنی بسیار رایج است.

یکی از فرمولاسیون‌های متداول، امولسیون آب در روغن یا W/O است که در آن فاز آبی حاوی آنتی‌ژن در فاز روغنی پراکنده می‌شود. نوع و ویژگی‌های ادجوانت می‌تواند بر پاسخ ایمنی، ماندگاری تحریک آنتی‌ژنی و همچنین واکنش‌های محل تزریق اثرگذار باشد.

بنابراین واکسن کشته روغنی را نباید صرفاً یک «مایع تزریقی» در نظر گرفت؛ ساختار امولسیون و نحوه صحیح نگهداری و مصرف آن نیز اهمیت دارد.

۲. قبل از خارج کردن واکسن از یخچال

قبل از آماده‌سازی واکسن، چند مورد باید بررسی شود:

1. بررسی تاریخ انقضا

2. بررسی شماره بچ

3. بررسی شرایط نگهداری

4. بررسی وضعیت ظاهری ویال

۳.  بعد از خارج کردن واکسن از یخچال

یکی از مراحل مهم در آماده‌سازی واکسن‌های غیرفعال روغنی، رساندن واکسن به شرایط مناسب برای تزریق است.

واکسن نباید بدون توجه به دستور سازنده، مستقیماً از یخچال وارد فرآیند تزریق شود.

بلافاصله بعد از خروج از یخچال واکسن را تکان دهید.

در دستورالعمل‌های مربوط به واکسن‌ غیرفعال شرکت پسوک، توصیه شده است واکسن پیش از تزریق به دمای محیط برسد. یعنی، افزایش دمای کنترل‌شده تا حدود ۲0 تا ۲5 درجه سانتی‌گراد نیز توصیه شده است.

نکات مهم:

از قرار دادن واکسن در معرض حرارت مستقیم، نور خورشید، آب داغ یا منابع گرمایی خودداری کنید.

همچنین واکسن‌های غیرفعال روغنی نباید منجمد شوند؛ انجماد به ساختار امولسیون آسیب وارد کند.

۴. چرا افزایش دمای کنترل‌شده واکسن اهمیت دارد؟

واکسن‌های روغنی معمولاً در دمای پایین، ویسکوزیته بیشتری دارند. در نتیجه تزریق واکسن سرد و غلیظ می‌تواند کار تزریق را دشوارتر کند همچنین در صورت رعایت نکردن این موضوع مینواند باعث التهاب در بخش تزریق شده ایجاد نماید.

۵. همگن‌سازی واکسن قبل از تزریق

پس از آماده‌سازی، واکسن باید مطابق دستور سازنده به‌خوبی همگن شود.

این موضوع در واکسن‌های امولسیون روغنی اهمیت زیادی دارد، زیرا واکسن شامل فازهای مختلفی است و یکنواختی محصول هنگام برداشت و تزریق اهمیت دارد. 

قبل از تزریق:

ویال را طبق دستورالعمل تولیدکننده به‌خوبی تکان دهید.

همچنین در صورت استفاده از واکسیناتور اتوماتیک، لازم است در طول فرآیند واکسیناسیون نیز از یکنواخت ماندن محتویات واکسن اطمینان حاصل شود.

۶. آماده‌سازی تجهیزات تزریق

تجهیزات مورد استفاده باید تمیز، مناسب و در شرایط بهداشتی مطلوب باشند.

تجهیزات می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

1. سرنگ دستی یا سرنگ اتوماتیک

2. سوزن مناسب

3. تجهیزات نگهداری ویال

4. ظروف مناسب برای دفع تجهیزات یکبارمصرف (برای باقی نمایندن سر سرنگ یا سایر وسایل در محیط مرغداری).

سرنگ باید از نظر دقت حجم تزریق بررسی شود.

در واکسیناسیون تعداد زیادی پرنده، استفاده از واکسیناتورهای اتوماتیک می‌تواند به یکنواختی حجم تزریق و افزایش سرعت کار کمک کند؛ با این حال، استفاده صحیح از دستگاه و تنظیم آن مطابق دوز واکسن ضروری است.

۷. انتخاب سوزن مناسب

انتخاب سوزن به عوامل مختلفی از جمله موارد زیر 

1. سن دام؛

2. اندازه دام؛

3. مسیر تزریق؛

4. محل تزریق؛

5. ویسکوزیته واکسن؛

6. و دستورالعمل تولیدکننده

در برخی راهنماهای واکسیناسیون طیور، برای تزریق زیرجلدی گردن از سوزن‌های حدود ۱۸ تا ۱۹ گیج با طول حدود ۱۰ تا ۱۲ میلی‌متر استفاده شده است.

برای تزریق عضلانی نیز بسته به شرایط پرنده و نوع واکسن، اندازه متفاوتی ممکن است مناسب باشد، به طور کلی تزریق عضلانی در سنین پایین مرغ (یک روزگی)  به دلیل این که عضله حجم کمی دارد توصیه نمیشود. 

۸. تعویض سوزن

سوزن باید تمیز، سالم و تیز باشد.

استفاده طولانی‌مدت از یک سوزن می‌تواند باعث:

1. افزایش آسیب بافتی؛

2. افزایش آلودگی؛

3. انتقال آلودگی بین پرندگان؛

4. و کاهش کیفیت تزریق

راهنمای Aviagen، تعویض سوزن حداقل هر  ۵۰۰ پرنده را توصیه می‌کند.

حداکثر بعد از واکسیناسیون هر 1000 قطعه پرنده باید سر سوزن تعویض گردد.

همچنین توصیه میگردد پروتکل تعویض سوزن با دستورالعمل واکسن، تجهیزات و شرایط فارم هماهنگ باشد.

اگر سوزن خم، کند یا آلوده شد، نباید منتظر رسیدن به تعداد تعیین‌شده ماند و باید فوراً تعویض شود.

۹. انتخاب مسیر تزریق

واکسن‌های غیرفعال روغنی به‌صورت تزریقی مصرف می‌شوند.

دو مسیر رایج عبارت‌اند از:

تزریق زیرجلدی (SC):

در این روش، واکسن در فضای زیر پوست گردن تزریق می‌شود.

تزریق عضلانی (IM)

در این روش واکسن مستقیماً داخل عضله تزریق می‌شود.

عضله سینه یکی از محل‌های رایج برای تزریق عضلانی در طیور است. عضله ران نیز به دلیل وجود رگ های خونی بیشتر نسبت به عضله سینه باعث جذب بهتر واکسن میشود اما به صورت کلی در تزریق عضلانی عضله سینه توصیه میگردد.

۱۰. تزریق زیرجلدی در ناحیه گردن

در تزریق زیرجلدی گردن، پوست گردن به‌آرامی گرفته می‌شود تا فضای زیر پوست مشخص شود. یک‌سوم انتهایی گردن به‌عنوان محل مناسب برای تزریق زیرجلدی مطرح شده است. باید از تزریق بسیار نزدیک به سر یا پایه گردن و همچنین ورود سوزن به عضلات گردن جلوگیری شود. پس از ورود سوزن به فضای زیرجلدی، دوز تعیین‌شده واکسن به‌آرامی تزریق می‌شود.

برای اطمینان از تزریق درست واکسن در ناحیه گردن، اگر پرهای محل تزریق خیس شده باشند، ممکن است بخشی از واکسن به جای ورود به فضای زیرجلدی روی سطح پوست پرنده ریخته باشد.

۱۱. تزریق عضلانی در عضله سینه

در صورت تجویز واکسن از مسیر عضلانی، عضله سینه یکی از محل‌های رایج است.

دقت در محل ورود سوزن اهمیت بسیار زیادی دارد.

در برخی راهنماهای تخصصی، توصیه شده است محل ورود سوزن از استخوان جناغ فاصله مناسبی داشته باشد و سوزن با زاویه مناسب(90 درجه) وارد عضله شود تا خطر ورود بیش از حد به داخل بدن کاهش پیدا کند.

تزریق اشتباه می‌تواند باعث:

1. آسیب عضله

2. ایجاد التهاب

3. آسیب به بافت‌های داخلی (که میتواند منجر به مرگ پرنده شود)

4. یا کاهش دوز واقعی دریافت‌شده توسط پرنده

۱۲. دوز واکسن

بستگی به نوع واکسن میزان دوز واکسن تغییر میکند بنابراین قبل از شروع فرایند تزریق مطابق راهنمای ارائه شده واکسن دستگاه های تزریق را تنظیم کنید.

ممکن است یک واکسن با حجم 0.2  ،  ۰٫25 یا حجم دیگری تجویز شود.

۱۳. آیا می‌توان واکسن های شرکت پسوک را با دارو یا واکسن دیگری مخلوط کرد؟

خیر، واکسن های کشته شرکت پسوک به صورت تنها مصرف میشنود و مخلوط کردن آن ها باعث کاهش عملکرد واکسیناسیون میگردد..

۱۴. پایش پرنده پس از واکسیناسیون

واکسیناسیون با پایان تزریق تمام نمی‌شود. پس از واکسیناسیون، گله باید از نظر وضعیت عمومی و واکنش‌های احتمالی تحت نظر قرار گیرد.

موارد قابل بررسی شامل:

1. وضعیت عمومی

2. واکنش محل تزریق

3. تورم یا التهاب غیرطبیعی

4. تغییرات رفتاری

در مطالعات علمی مربوط به واکسن‌های غیرفعال طیور شرکت پسوک نیز پایش پرندگان پس از واکسیناسیون برای بررسی ایمنی و عوارض احتمالی انجام شده است و واکسن فاقد عوارض جانبی میباشد و این واکسن ها از ایمنی تزریق(Safty) مناسبی برخوردارند اما مجدد توصیه میشود گله در مراحل بعد از واکسیناسیون پایش گردد.

۱۵. چرا ممکن است واکسیناسیون موفق نباشد؟

شکست واکسیناسیون همیشه به معنی بی‌کیفیت بودن واکسن نیست.

عوامل مختلفی می‌توانند باعث کاهش اثربخشی شوند:

1. نگهداری نامناسب: قرار گرفتن واکسن در دمای نامناسب یا انجماد می‌تواند به کیفیت آن آسیب برساند.

2. حمل‌ونقل نامناسب: قطع زنجیره سرد می‌تواند کیفیت واکسن را کاهش دهد.

3. آماده‌سازی اشتباه: استفاده از واکسن بدون آماده‌سازی مناسب یا عدم همگن‌سازی صحیح می‌تواند باعث اختلاف در دوز واقعی تزریق‌شده شود.

4. تزریق اشتباه: ورود واکسن به محل نامناسب می‌تواند نتیجه واکسیناسیون را تحت تأثیر قرار دهد.

5. دوز اشتباه: کمتر یا بیشتر بودن حجم تجویزشده نسبت به دستور محصول می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

6. وضعیت نامناسب گله: بیماری، استرس، شرایط نامناسب محیطی، تغذیه نامناسب و سایر عوامل مدیریتی می‌توانند بر پاسخ ایمنی اثر بگذارند.

7. برنامه واکسیناسیون نامناسب: زمان‌بندی واکسیناسیون باید با شرایط گله، بیماری‌های منطقه‌ای یا سویه های در گردش هماهنگ باشد.

۱۶. واکسن روغنی را چگونه نگهداری کنیم؟

دستورالعمل درج‌شده روی برچسب و بروشور محصول همیشه در اولویت است به طور کلی برای واکسن های کشته شرکت پسوک دمای 2 تا 8 درجه سانتی گراد توصیه می گردد.

همچنین:

1. از یخ‌زدگی واکسن جلوگیری کنید

2. واکسن را در معرض نور مستقیم قرار ندهید

3. از قرار دادن ویال در کنار نقاط بسیار سرد یخچال خودداری کنید

4. دمای یخچال را به‌صورت منظم کنترل و ثبت کنید

5. واکسن را در زمان حمل در شرایط زنجیره سرد مناسب نگهداری کنید

لطفا به این نکته توجه کنید که اگر ظاهر واکسن نشان‌دهنده جداشدگی غیرطبیعی فازها یا تغییر غیرعادی باشد، قبل از مصرف باید با تولیدکننده یا مسئول فنی مشورت شود.

۱۷. ویال بازشده

بعد از باز خارج شدن از زنجیره سرد و رسیدن واکسن به دمای محیط قبل از تزریق حتما واکسن در سریع ترین زمان ممکن مصرف شود و پس از 24 ساعت به هبچ عنوان از واکسن استفاده نگردد.

۱۸. نکات ایمنی برای واکسیناتور

اگر به صورت اشتباه واکسن را به خود تزریق کردید محل تزریق را با آب گرم بشویید و ضد عفونی کنید و در صورت ایجاد التهاب یا واکنش های حساسیت فورا به پزشک مراجعه کنید.

تهیه شده توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک