تأکید بر تقویت پایش بیماری، آمادگی دامپزشکی، همکاری منطقه‌ای و هماهنگی برنامه‌های واکسیناسیون
تاریخ انتشار: ۸ مهر ۱۴۰۵
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، با همکاری کشورهای منطقه و شرکای بین‌المللی، در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ راهبرد منطقه‌ای پیشگیری و کنترل تب برفکی (Foot-and-Mouth Disease; FMD) در خاورمیانه برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را به‌طور رسمی معرفی کرد. این راهبرد با هدف ایجاد چارچوبی مشترک برای تقویت پیشگیری، آمادگی، پایش و کنترل یکی از مهم‌ترین بیماری‌های واگیر فرامرزی دام تدوین شده است.
بر اساس اعلام فائو، این برنامه ۱۴ کشور بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، لبنان، لیبی، عمان، فلسطین، قطر، عربستان سعودی، سوریه، امارات متحده عربی و یمن را پوشش می‌دهد. تدوین راهبرد با مشارکت کشورهای عضو و نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی انجام شده است و بر هماهنگ‌سازی اقدامات ملی، تبادل اطلاعات اپیدمیولوژیک و تقویت ظرفیت پاسخ به رخدادهای بیماری تأکید دارد.
چرا تب برفکی همچنان یک اولویت منطقه‌ای است؟
تب برفکی یک بیماری ویروسی بسیار واگیردار در دام‌های زوج‌سم، از جمله گاو، گوسفند و بز است که می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی برای تولید دام، امنیت غذایی، معیشت دامداران و تجارت دام و فرآورده‌های دامی داشته باشد. کاهش تولید، اختلال در جابه‌جایی دام، هزینه‌های کنترل بیماری و محدودیت‌های تجاری از جمله پیامدهای اقتصادی این بیماری هستند.
ماهیت فرامرزی تب برفکی، کنترل آن را به موضوعی فراتر از اقدامات یک مزرعه یا حتی یک کشور تبدیل می‌کند. جابه‌جایی دام و محصولات دامی میان مناطق، تفاوت در ظرفیت نظام‌های مراقبت دامپزشکی و تأخیر در شناسایی و گزارش موارد مشکوک می‌توانند زمینه تداوم یا گسترش رخدادهای بیماری را فراهم کنند. ازاین‌رو، اقدامات پیشگیرانه زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که مراقبت میدانی، تشخیص آزمایشگاهی، کنترل جابه‌جایی، رعایت اصول امنیت زیستی و واکسیناسیون در قالب برنامه‌ای هماهنگ اجرا شوند.
محورهای اصلی راهبرد جدید فائو
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی فائو، راهبرد منطقه‌ای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ بر چند محور مهم استوار است:
۱. تقویت مراقبت و پایش مبتنی بر خطر
پایش مؤثر تنها به ثبت موارد بالینی محدود نمی‌شود. شناسایی مناطق پرخطر، بررسی الگوهای زمانی و مکانی رخدادها، ثبت جابه‌جایی دام و بررسی ارتباط میان موارد مشکوک می‌توانند به تشخیص زودهنگام و تصمیم‌گیری سریع‌تر کمک کنند. همچنین، تبادل به‌موقع اطلاعات میان مراجع دامپزشکی کشورها برای شناخت بهتر روند بیماری در مناطق مرزی اهمیت دارد.
۲. ارتقای آمادگی و پاسخ به رخدادهای بیماری
وجود برنامه‌های عملیاتی از پیش تعیین‌شده، ظرفیت تشخیص، نظام گزارش‌دهی مؤثر و هماهنگی میان بخش‌های مسئول می‌تواند فاصله زمانی میان شناسایی یک مورد مشکوک و اجرای اقدامات کنترلی را کاهش دهد. در بیماری‌های واگیر فرامرزی، سرعت واکنش و کیفیت اجرای اقدامات، در کنار ظرفیت فنی و آزمایشگاهی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
۳. هماهنگی رویکردهای واکسیناسیون و کنترل
واکسیناسیون یکی از ابزارهای مهم کنترل تب برفکی است؛ بااین‌حال، موفقیت برنامه‌های واکسیناسیون به انتخاب واکسن مناسب، پوشش کافی جمعیت هدف، اجرای صحیح برنامه و پایش نتایج وابسته است. راهبرد منطقه‌ای فائو نیز بر تقویت هماهنگی میان برنامه‌های کنترل بیماری و واکسیناسیون در کشورهای منطقه تأکید دارد.
۴. توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و تأمین منابع پایدار
اجرای یک راهبرد چندساله به همکاری مستمر میان مراجع دامپزشکی، نهادهای علمی، آزمایشگاه‌های مرجع و سازمان‌های بین‌المللی نیاز دارد. فائو همچنین بر اهمیت تعهد پایدار کشورها، توسعه ظرفیت‌های فنی، تبادل دانش و تأمین منابع موردنیاز برای تبدیل اهداف راهبرد به اقدامات اجرایی تأکید کرده است.
نقش پایش سویه‌های ویروس در انتخاب واکسن تب برفکی
یکی از نکات مهم در کنترل تب برفکی، توجه به تنوع آنتی‌ژنی ویروس عامل بیماری است. ویروس تب برفکی دارای هفت سروتیپ شناخته‌شده شامل O، A، C، Asia1، SAT1، SAT2 و SAT3 است. ایمنی ایجادشده علیه یک سروتیپ لزوماً از دام در برابر سروتیپ دیگر محافظت نمی‌کند؛ حتی در میان ویروس‌های یک سروتیپ نیز ممکن است تفاوت‌های آنتی‌ژنی بر میزان حفاظت واکسن اثر بگذارند.
به همین دلیل، انتخاب ترکیب آنتی‌ژنی واکسن نباید صرفاً بر اساس نام سروتیپ یا اطلاعات مربوط به رخدادهای گذشته انجام شود. بررسی ویروس‌های در گردش، شناسایی ویژگی‌های ژنتیکی و آنتی‌ژنی آن‌ها و ارزیابی میزان تطابق آنتی‌ژنی واکسن با سویه‌های میدانی، از اجزای مهم تصمیم‌گیری علمی در برنامه‌های واکسیناسیون هستند.
در این زمینه، تطابق آنتی‌ژنی واکسن با ویروس‌های در گردش اهمیت ویژه‌ای دارد. این ارزیابی می‌تواند به انتخاب آنتی‌ژن‌های مناسب‌تر کمک کند؛ بااین‌حال، نتیجه آزمون‌های تطابق آنتی‌ژنی باید در کنار اطلاعات اپیدمیولوژیک، کیفیت و قدرت واکسن، نحوه مصرف و نتایج پایش میدانی تفسیر شود. به بیان دیگر، تطابق آنتی‌ژنی یکی از عوامل مؤثر در موفقیت واکسیناسیون است، نه تنها عامل تعیین‌کننده آن.
چرا ارزیابی نتیجه واکسیناسیون ضروری است؟
تأمین و مصرف واکسن به‌تنهایی برای اثبات موفقیت یک برنامه کنترل بیماری کافی نیست. ارزیابی پوشش واکسیناسیون، بررسی پاسخ ایمنی جمعیت هدف و پایش موارد مشکوک پس از اجرای برنامه می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد برنامه فراهم کنند.
در صورت مشاهده موارد بیماری در جمعیت واکسینه‌شده، لازم است موضوع به‌صورت نظام‌مند بررسی شود. عواملی مانند زمان واکسیناسیون، پوشش واقعی، نگهداری و حمل صحیح واکسن، رعایت دز و مسیر تجویز، وضعیت ایمنی دام‌ها، فشار عفونت و میزان تطابق آنتی‌ژنی باید در ارزیابی مدنظر قرار گیرند. مشاهده یک رخداد پس از واکسیناسیون، به‌تنهایی، اثبات‌کننده شکست واکسن نیست؛ همان‌طور که انجام واکسیناسیون نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده توقف انتقال ویروس نخواهد بود.
ترکیب داده‌های بالینی، آزمایشگاهی و اپیدمیولوژیک به دامپزشکان و مسئولان برنامه‌های کنترل کمک می‌کند تا درباره نیاز به اصلاح اقدامات، بررسی بیشتر یا بازنگری راهبرد واکسیناسیون تصمیم‌گیری کنند.
اهمیت این راهبرد برای نظام‌های دامپزشکی منطقه
راهبرد منطقه‌ای فائو برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ بر این اصل استوار است که کنترل پایدار تب برفکی به مجموعه‌ای از اقدامات مکمل نیاز دارد. مراقبت مستمر، گزارش‌دهی به‌موقع، تشخیص معتبر، همکاری فرامرزی، امنیت زیستی و واکسیناسیون مبتنی بر شواهد باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
برای کشورهای منطقه، توسعه ظرفیت‌های آزمایشگاهی و تقویت ارتباط میان داده‌های میدانی و تصمیم‌گیری درباره واکسن می‌تواند در بهبود آمادگی و کاهش پیامدهای اقتصادی بیماری نقش داشته باشد. همچنین، مستندسازی نتایج برنامه‌های کنترل و ارزیابی مستمر اثربخشی اقدامات، امکان اصلاح تصمیم‌ها بر اساس شواهد را فراهم می‌کند.
معرفی این راهبرد، گامی در جهت هماهنگی بیشتر کشورهای منطقه برای مقابله با یک بیماری مهم فرامرزی است؛ اما میزان موفقیت آن در نهایت به اجرای عملی برنامه‌ها، تأمین منابع، استمرار پایش و همکاری مؤثر میان کشورها و نهادهای تخصصی وابسته خواهد بود.
اهمیت راهبرد منطقه‌ای تب برفکی برای ایران
اگرچه ایران در فهرست ۱۴ کشور تحت پوشش راهبرد منطقه‌ای پیشگیری و کنترل تب برفکی فائو برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ ذکر نشده است، تحولات مربوط به این بیماری در خاورمیانه برای نظام دامپزشکی کشور اهمیت دارد. جابه‌جایی دام در منطقه، تغییرات سویه‌های در گردش و ضرورت انتخاب واکسن متناسب با وضعیت آنتی‌ژنی ویروس‌ها، لزوم پایش مستمر و استفاده از داده‌های معتبر اپیدمیولوژیک را برجسته می‌کند. پیگیری اجرای این راهبرد و نتایج آن می‌تواند برای ارزیابی روند بیماری در کشورهای منطقه و بررسی فرصت‌های همکاری فنی در آینده مفید باشد.
منبع: سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)
مشاهده خبر اصلی در وب‌سایت فائو
منابع
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO). Advancing Foot-and-Mouth Disease Prevention in the Middle East: Launch of the Regional Strategy 2026–2030. 2026. مشاهده خبر اصلی
سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH). Foot and Mouth Disease. مشاهده صفحه رسمی بیماری
سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH). کد بهداشت حیوانات خشکی‌زی (Terrestrial Animal Health Code). مشاهده استانداردهای رسمی
سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH). راهنمای آزمون‌های تشخیصی و واکسن‌های حیوانات خشکی‌زی (Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals). مشاهده راهنمای رسمی
گردآوری و ترجمه توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک
نظرات
افزودن نظر