گسترش بیماری تب برفکی به مناطق جدید نگران‌کننده است، اما پیامدهای آن می‌تواند بسیار وخیم‌تر باشد

انتشار فرامرزی سروتیپ جدید تب برفکی

بیش از ۶۶۰۰ کیلومتر فاصله میان پایتخت‌های قبرس، لسوتو و مغولستان وجود دارد.  با این حال، در سال ۲۰۲۶ این سه کشور با چالش کاملاً مشابه‌ای مواجه شدند: ظهور سروتیپی از ویروس تب برفکی (FMD) که پیش از این هرگز در قلمرو آن‌ها شناسایی نشده بود.

دامپزشکان و دامداران در سراسر جهان دهه‌هاست که با تهدیدات ناشی از بیماری تب برفکی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.  اگرچه این بیماری به ندرت کشنده است، اما در میان جمعیت‌های دامی به‌شدت واگیردار بوده و می‌تواند تأثیرات مخرب سنگینی بر سلامت و میزان تولیدات دامی بر جای بگذارد.  در برخی از کشورها و مناطق جهان، تب برفکی با موفقیت پاک‌سازی و ریشه‌کن شده است و امروزه این بیماری یکی از معدود بیماری‌هایی است که سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH) برای آن وضعیت رسمی «عاری از بیماری» اعطا می‌کند؛ وضعیتی که به کشورها اجازه می‌دهد تجارت و صادرات ایمن حیوانات و فرآورده‌های دامی را ادامه دهند

تاریخچه و الگوی انتشار سروتیپ  SAT 1

سروتیپ جدید تب برفکی که به تازگی در چندین کشور در سراسر اروپا، خاورمیانه و آسیا ردیابی شده، دارای تاریخچه مشخصی است.  این سروتیپ که تحت عنوان SAT 1  (مخفف Southern African Territories 1) شناخته می‌شود، به صورت تاریخی با منطقه جنوب آفریقا مرتبط بوده و نخستین بار در سال ۱۹۴۸ در آنجا شناسایی شد.  با وجود اینکه در بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵ و همچنین ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۰ گزارش‌های پراکنده‌ای از حضور آن در برخی کشورهای خاورمیانه و اروپا به ثبت رسید، اما SAT  1 برای مدت‌های طولانی عمدتاً به جنوب آفریقا محدود مانده بود.

از سال ۲۰۲۵، شناسایی این سروتیپ در مناطقی هزاران کیلومتر دورتر از محدوده بومی آن افزایش یافته است.  این موضوع طی چند ماه اخیر نگرانی‌های گسترده‌ای را ایجاد کرده است؛ نه تنها به دلیل مسافت طولانی که ویروس در زمانی کوتاه طی کرده، بلکه به دلیل پیامدهای سنگین و بالقوه‌ای که می‌تواند بر سلامت دام، معیشت جوامع و اقتصاد کشورها داشته باشد.

پایش دقیق روند گسترش بیماری توسط سازمان جهانی بهداشت دام

از فوریه سال ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت دام روند انتشار سروتیپ FMD SAT 1 را با حساسیت ویژه‌ای رصد کرده است.  در ابتدای سال، افزایش کانون‌های بیماری در آفریقای جنوبی گزارش شد و هم‌زمان گزارش‌های جدیدی از سوی کشورهای بوتسوانا، اسواتینی، لسوتو، زامبیا و زیمبابوه به ثبت رسید.  در برخی موارد، کانون‌های بیماری در مناطقی شیوع یافت که پیش از این به صورت رسمی عاری از تب برفکی شناخته می‌شدند و به دلیل تأثیر مستقیم بر جابه‌جایی دام و تولیدات دامپروری، توجه رسانه‌ای فراوانی را در سطح محلی به خود جلب کردند.  اگرچه این وضعیت نگران‌کننده بود، اما حضور این سروتیپ در منطقه جنوب آفریقا با توجه به سوابق تاریخی آن چندان دور از انتظار نبود. اما وضعیت در سایر نقاط جهان متفاوت گزارش شده است.  بر اساس داده‌های رسمی منتشرشده توسط اعضای WOAH از طریق سیستم جهانی اطلاعات سلامت دام (WAHIS)، کشورهای اسرائیل، قبرس، فلسطین، چین و مغولستان همگی نخستین مورد ابتلا به سروتیپ FMD SAT 1 را در سال ۲۰۲۶ و به همین ترتیب زمانی گزارش کرده‌اند. همین سروتیپ پیش‌تر و در سال ۲۰۲۵ برای اولین بار در کشورهای عراق، کویت، مصر و آذربایجان به ثبت رسیده بود. همچنین پس از ۶۰ سال، حضور SAT 1 مجدداً از طریق سیستم WAHIS در کشورهای ترکیه، لبنان و یونان بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ گزارش شد.

این نقشه، کانون‌های شیوع سروتیپ SAT1 بیماری تب برفکی را نشان می‌دهد که از ابتدای سال ۲۰۲۵ تا تاریخ ۲۶ اوت ۲۰۲۶ (۵ شهریور ۱۴۰۵) از طریق سیستم WAHIS گزارش شده‌اند.

این داده‌ها نقشی کلیدی در درک ابعاد این تهدید ایفا کرده و به کشورها کمک می‌کنند تا برای مواجهه با ورود احتمالی بیماری تب برفکی آمادگی لازم را کسب کنند. طیف وسیعی از اقدامات پیشگیرانه را می‌توان به کار بست که شامل ارتقای ایمنی‌زیستی (Biosecurity)، واکسیناسیون دامی، کنترل جابه‌جایی و تردد دام‌ها و نظارت‌های مرزی می‌شود. با این حال، تمامی این اقدامات نیازمند تخصیص منابع است و دسترسی به شواهد علمی معتبر، توجیه و تأمین به موقع این منابع را برای دولت‌ها و مقامات بهداشت دامی تسهیل می‌سازد. 

تأثیرات تب برفکی بر حیوانات، جوامع و اقتصاد

بیماری تب برفکی گاو، خوک، گوسفند، بز و سایر حیوانات زوج‌سم را اعم از جمعیت‌های اهلی و حیات وحش درگیر می‌کند.  به محض شناسایی بیماری در یک منطقه، تجارت حیوانات و فرآورده‌های دامی دچار محدودیت‌های شدید می‌شود.  از آنجا که تب برفکی بسیار واگیردار است، پیشگیری از انتشار بیشتر آن به اولویت اول تبدیل می‌گردد که این امر می‌تواند عواقب سنگینی برای دامداران و معیشت آنان داشته باشد.  البته تأثیر این بیماری در تمامی کشورها یکسان نیست.

ارزیابی اخیر سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری اقتصادی ناشی از ورود سروتیپ FMD SAT 1  در منطقه آسیا و اقیانوسیه توزیع یکنواختی ندارد.  در حالی که انتظار می‌رود اقتصادهای بزرگ و متنوع شوک‌های کلان اقتصادی ناشی از شیوع را جذب کنند، اقتصادهای کوچک‌تر متکی به دامپروری به مراتب آسیب‌پذیرتر هستند. در این کشورها، خسارات می‌تواند تا ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) برسد و اختلال در تجارت می‌تواند هزینه‌هایی برابر یا حتی بیشتر از خسارات مستقیم تولید ایجاد کند. بنابراین در صورت شیوع تب برفکی، پیامدها می‌تواند از بخش دامپروری فراتر رفته و به یک بحران اقتصادی فراگیر تبدیل شود.

سرمایه‌گذاری به موقع برای جلوگیری از بحران‌های سنگین‌تر

سازمان جهانی بهداشت دام رصد سروتیپ FMD SAT 1 را دقیقاً به این دلیل در اولویت قرار داده که این بیماری نمونه بارزی از ارتباط تنگاتنگ سلامت دام با معیشت، اقتصاد و امنیت غذایی است.  در مه ۲۰۲۶، تب برفکی دغدغه اصلی متخصصان بهداشت دام در نشست عمومی WOAH در پاریس بود که به اهمیت سرمایه‌گذاری در بهداشت دام اختصاص داشت. در آن نشست، فرانك برت (Franck C.J. Berthe)، متخصص ارشد کشاورزی بانک جهانی، بر ضرورت سرمایه‌گذاری در سلامت دام تأکید کرد و افزود:

«تخمین زده می‌شود که بیماری تب برفکی سالانه تا ۲۱ میلیارد دلار خسارت به دامداران در سراسر جهان وارد می‌کند.  با این حال، این بیماری از نظر تئوریک قابل کنترل است. نمی‌گویم کار آسانی است، اما دانش فنی آن در اختیار ماست.  ابزارها و ساختارهای مالی وجود دارند و آنچه مغفول مانده، اراده سیاسی برای توسعه دانش و راهکارهاست.»

ظهور اخیر سروتیپ FMD SAT 1 مایه نگرانی است، اما قابل مدیریت است.  با اعمال اقدامات پیشگیرانه مناسب و سرمایه‌گذاری مداوم در سیستم‌های بهداشت دام، می‌توان اثرات آن را به حداقل رساند. همان‌طور که فرانك برت اشاره کرد: «شوک بزرگ بعدی ممکن است از سیستم دامپروری سربرآورد که ما تصمیم گرفته‌ایم در سلامت آن سرمایه‌گذاری نکنیم.»  

لینک خبر

ترجمه و گردآوری توسط واحد دامپزشکی شرکت دانش بنیان پسوک